8.11.7 Het voorkomen van confirmation bias

In § 8.7 heb ik uiteengezet dat beoordelaars zoals onderzoekers en rechters in eerste instantie intuïtief tot een oordeel komen, maar soms het intuïtieve oordeel terzijde stellen om tot een beredeneerd oordeel te komen. Het gevaar dat daarbij bestaat, is dat zij vooral aandacht besteden aan feiten die hun intuïtieve oordeel bevestigen, en geen oog hebben voor de feiten die een andere richting op wijzen. Deze bias wordt confirmation bias of ‘tunnelvisie’ genoemd.1

Confirmation bias is zowel een risico in een procedure als in het onderzoek, maar het risico is in het onderzoek groter. De tegenspraak die in het procesmodel besloten ligt kan er immers voor zorgen dat de verweerder de feiten aandraagt die in een andere richting wijzen dan de door de eiser aangedragen feiten. Tegenspraak helpt om het risico op confirmation bias te beperken, maar kan deze niet elimineren. Uit empirisch onderzoek blijkt immers dat rechters voor confirmation bias vatbaar zijn.2 In het onderzoek is het risico op confirmation bias groter omdat, anders dan in het procesmodel, tegenspraak in de onderzoeksfase onvoldoende is geïnstitutionaliseerd. Weliswaar heeft de wetgever sinds 2013 hoor en wederhoor verplicht gesteld, maar dat vindt doorgaans eerst plaats doordat de onderzoekers hun conceptverslag aan de rechtspersoon en bepaalde belanghebbenden voorleggen.3 Na dat moment is het heel moeilijk om de onderzoekers, die hun conclusies al hebben getrokken, nog op andere gedachten te brengen. In § 7.6.7 heb ik daarvoor aandacht gevraagd en gewezen op het belang van het in een eerder stadium van het onderzoek organiseren van tegenspraak.

Het voorkomen van confirmation bias helpt dus ook om hindsight bias te voorkomen. Om confirmation bias te voorkomen zouden de onderzoekers zich de vraag kunnen stellen: welke aanwijzingen zijn er dat mijn intuïtieve, voorlopige oordeel niet klopt? De onderzoekers zouden kunnen proberen hun intuïtieve oordeel te falsificeren, in plaats van te zoeken naar aanwijzingen die het bevestigen. Het beschrijven van de feitelijke situatie en de context en het benoemen van alternatieve scenario’s die tot dezelfde uitkomst hadden kunnen leiden, kunnen in dit verband een nuttig hulpmiddel zijn.