8.11.2 Het beschrijven van de feitelijke situatie en de context

De verzoeker tot de enquête, bijvoorbeeld een aandeelhouder, zal in zijn procesinleiding zijn verhaal doorgaans presenteren volgens de volgende lijnen: er heeft zich een gebeurtenis voorgedaan met een ongunstige afloop, daardoor is mijn positie als aandeelhouder geschaad, dat is de schuld van de rechtspersoon en zijn (voormalige) bestuurders en commissarissen en daarom zijn zij voor het wanbeleid verantwoordelijk. Dit betoog is vaak bedoeld als een opstapje voor een aansprakelijkstelling van de rechtspersoon en/of zijn (voormalige) bestuurders en commissarissen. Een bekwaam advocaat zorgt ervoor dat het verhaal van de verzoeker zodanig wordt gebracht dat het overtuigingskracht heeft. Het verhaal van de verzoeker over de oorzaak van wat hem is overkomen, is daardoor van meet af aan causaal van aard: de rechtspersoon en zijn (voormalige) functionarissen zijn door hun handelen ontegenzeggelijk degenen die verantwoordelijk zijn voor het onheil dat hem is overkomen. De complexe en daardoor vaak lastige (schuld)vraag hoe dit onheil kon plaatsvinden wordt in het verhaal van de verzoeker gesimplificeerd, gepersonaliseerd en gemoraliseerd.1 De rechtspersoon had in de ogen van de verzoeker anders kunnen handelen, waardoor het onheil zich niet had voorgedaan. Om die reden had hij ook anders behoren te handelen.

Door op deze wijze zijn verhaal te presenteren (en dat is uiteraard volstrekt legitiem), creëert de verzoeker een voedingsbodem voor hindsight bias bij de onderzoekers. De onfortuinlijke gebeurtenis lijkt zowel een onvermijdelijk als voorspelbaar gevolg van het handelen van de rechtspersoon en zijn (voormalige) functionarissen.2 Een goed verhaal verschaft een eenvoudige en coherente verklaring voor menselijk handelen. Mensen – en niets menselijks is de onderzoekers vreemd – kunnen zichzelf door dit ‘goede’ verhaal te geloven voor de gek houden.3

Omdat in het verhaal van de verzoeker de nadruk ligt op het handelen van de rechtspersoon, raken factoren die mede de ongunstige afloop van het handelen van de rechtspersoon hebben veroorzaakt, op de achtergrond. Te denken valt daarbij aan situationele, organisatorische en systeemfactoren.4 Hetzelfde geldt voor de invloed van de factor geluk of pech op de uitkomst.5 Om die reden dienen de onderzoekers allereerst in kaart te brengen welke factoren de handelwijze van de rechtspersoon kunnen hebben beïnvloed. Vragen die de onderzoekers zichzelf bijvoorbeeld zouden kunnen stellen zijn:

Door dit soort vragen kunnen de onderzoekers de feitelijke situatie en de context in kaart brengen voordat zij hun oordeel geven. Welke vragen de onderzoekers zich in concreto kunnen stellen, hangt vanzelfsprekend af van de omstandigheden van het geval en de (rechts)norm(en) waarop de verzoeker zich beroept.7 Door te beginnen met het beantwoorden van de open onderzoeksvraag kunnen de onderzoekers voorkomen dat zij zich laten meenemen in het causale verhaal van de verzoeker.