8.6 Gevolgen van hindsight bias op de beoordeling door onderzoekers

Het blijkt dus dat als beoordelaars weten hoe de situatie afloopt, zij onbewust worden beïnvloed door die kennis en zij hun oordeel over de gebeurtenissen aan de afloop aanpassen. Door het onbewust optreden van deze vertekening van de beoordeling bestaat de kans dat de onderzoekers, en in hun voetspoor de Ondernemingskamer, strenger oordelen dan gerechtvaardigd is. De bias kan er ook voor zorgen dat de personen door wie de rechtspersoon aan het maatschappelijk verkeer heeft deelgenomen schuldiger lijken dan in werkelijkheid het geval is.1 De vertekening van de beoordeling kan dus zowel betrekking hebben op de beoordeling van de handeling zelf als op de mate van verwijtbaarheid van degene die handelde. Dit is een methodologisch probleem voor iedereen die gebeurtenissen in het verleden probeert te begrijpen en te duiden.2 Dit geldt dus niet alleen voor de onderzoekers en de Ondernemingskamer, maar ook voor bijvoorbeeld andere deskundigen en rechters, en toezichthouders. Eeuwijk e.a. hebben uiteengezet dat het gevolg van deze bias is dat onderzoekscommissies (in het algemeen) vaak de nadruk leggen op menselijke fouten voortkomend uit een mix van onoplettendheid, nonchalance, het schenden van regels, incompetenties en het onjuist inschatten van situaties, en zij slechts zelden concluderen dat de betrokkenen daar helemaal niet op uit waren en er van domme pech sprake was.3 Er is geen enkele reden om aan te nemen dat voor de onderzoekers iets anders geldt. Het effect van geluk of pech op de uitkomst van beslissingen wordt in veel gevallen sterk onderschat: anders zou de fundamentele attributiefout om ramp-spoed niet aan toevallige omstandigheden maar aan iemands schuld toe te rekenen, niet zo vaak gemaakt worden.4 Kahneman geeft daarvan diverse aansprekende voor beelden.5 Het omgekeerde geldt overigens ook. Succes rekenen wij eerder toe aan iemands vaardigheden en talent dan aan geluk.6

Een ander effect van hindsight bias is myopia (bijziendheid). Met deze term wordt bedoeld dat de hindsight bias tot gevolg kan hebben dat de beoordelaar zich focust op een verkeerde oorzaak van een gebeurtenis, of de gevolgen van een op zich juist vastgestelde oorzaak van de gebeurtenis overdrijft.7