8.9 Methodes om de invloed van hindsight bias op oordelen te verminderen

Uit de in de vorige paragraaf gegeven voorbeelden blijkt dat er een reëel risico is dat in het onderzoek in de enquêteprocedure hindsight bias bij het beoordelen van het handelen van rechtspersonen een rol speelt. Hoe zouden de onderzoekers (en in de tweedefaseprocedure de Ondernemingskamer) dit kunnen voorkomen? In de literatuur worden voor het voorkomen van hindsight bias twee soorten strategieën aangedragen: isolerende strategieën en debiasing-strategieën.1

Bij toepassing van een isolerende strategie wordt de bias zelf ongemoeid gelaten, maar wordt geprobeerd de bias geen invloed te laten uitoefenen op de uitkomst van de beslissing. Ik zou niet weten hoe de onderzoekers deze strategie zouden kunnen toepassen, maar om deze strategie te illustreren geef ik een ander voorbeeld. Een isolerende strategie die een onderneming zou kunnen toepassen, is het volgen van een goedkeuringsprocedure bij het nemen van een majeure investeringsbeslissing. Veel bestuurders zijn te optimistisch over de voordelen die een mogelijke investering zal opleveren en onderschatten de daaraan verbonden risico’s: de bias die hun handelen kan beïnvloeden is overoptimism.2 De verwachting is dat commissarissen, die verder afstaan van de onderneming, daar minder door zullen worden beïnvloed. Een isolerende strategie kan dan zijn in de door de onderneming gehanteerde autorisatiematrix vast te leggen dat substantiële investeringsbeslissingen moeten worden goedgekeurd door de raad van commissarissen. Daardoor wordt de invloed van de overoptimism bias op de te nemen investeringsbeslissing beperkt.3

Debiasing is het proces waardoor van biased individuen unbiased individuen worden gemaakt. Debiasing-strategieën kunnen in twee categorieën worden verdeeld: strategieën die gebruikmaken van procedures en werkprocessen4 en strategieën die gebruikmaken van materiële regels. Een voorbeeld van een werkproces om hindsight bias te verminderen bij de beoordeling van de vraag of een radioloog een beroepsfout heeft begaan door op een door hem beoordeelde foto een afwijking te missen zou het volgende kunnen zijn. De rechter gelast een deskundigenbericht en bepaalt daarbij dat de deskundige tien foto’s moet beoordelen, waaronder de foto van de patiënt om wie het gaat, waarbij de deskundige niet weet of op de andere foto’s wel of niet afwijkingen zijn te zien. Op deze manier kan hindsight bias bij de deskundige worden voorkomen, hetgeen als het goed is ook leidt tot een vonnis zonder invloed van hindsight bias.5 In dezelfde casus zou de rechter de deskundige ook kunnen instrueren om niet te beoordelen of de radioloog de afwijking op de foto heeft gemist, maar uitsluitend of hij het onderzoek volgens de toepasselijke medische standaard heeft uitgevoerd. Anders gezegd: alleen het gevolgde werkproces wordt beoordeeld, en niet de uitkomst van het werkproces. Op deze wijze voorkomt de rechter dat het oordeel over de uitkomst (de beoordeling van de foto) door hindsight bias wordt beïnvloed. Hij doet dit door de drempel voor aansprakelijkheid van de radioloog te verhogen. Dit heeft tot gevolg dat een radioloog die het protocol heeft gevolgd niet aansprakelijk is, ook al zou hij een kenbare afwijking op de foto hebben gemist. Dit voorbeeld illustreert mooi dat sommige debiasing-strategieën niet ‘gratis’ zijn. Er staan ‘kosten’ tegenover, in dit geval dat het risico wordt aanvaard dat de radioloog die de afwijking op de foto heeft gemist toch niet aansprakelijk is en de patiënt geen schadevergoeding krijgt. Dit is de prijs die moet worden betaald om een ander risico, namelijk dat op een oordeel met hindsight bias, te voorkomen. Of dat wenselijk is, vergt een normatief oordeel.

In § 8.10 bespreek ik een in de literatuur besproken isolerende strategie en in § 8.11 en § 8.12 een aantal in de literatuur besproken debiasing-strategieën om oordelen met hindsight bias te voorkomen.