12.2 Drie typen enquêteprocedures

Ik onderscheid drie typen enquêteprocedures: de curatieve enquête, de inquisitoire enquête en de antagonistische enquête. De curatieve enquête is gericht op het orde op zaken stellen binnen de onderneming van de betrokken rechtspersoon. Dit type enquêteprocedure komt vooral voor bij kleine vennootschappen waar een impasse is ontstaan. Ook bij grotere vennootschappen komen impasses wel voor, bijvoorbeeld in een situatie waarin de vennootschap in financiële moeilijkheden verkeert en er dringend extra risicodragend kapitaal moet worden aangetrokken, maar de vennootschap en de aandeelhouders geen overstemming kunnen bereiken over de wijze waarop dat moet gebeuren. Een curatieve enquête kan ook plaatsvinden indien er sprake is van een vertrouwensbreuk tussen organen van de rechtspersoon, bijvoorbeeld tussen de aandeelhouders enerzijds en het bestuur en de raad van commissarissen anderzijds. Hetzelfde geldt als minderheidsaandeelhouders of -certificaathouders de enquête gebruiken als instrument tegen mogelijk machtsmisbruik door de meerderheid. Ook voor een vertrouwensbreuk tussen de (vertegenwoordigers van de) werknemers en de rechtspersoon kan een curatieve enquête een oplossing bieden. Een enquêtemiddel zal door de verzoeker worden ingezet als hij verwacht dat daardoor de patstelling kan worden doorbroken of de onderlinge verhoudingen kunnen worden hersteld, hetzij doordat de onderzoekers aanbevelingen daartoe doen welke door alle partijen worden aanvaard, hetzij doordat de Ondernemingskamer voorzieningen treft.

Van een inquisitoire enquête is sprake wanneer de focus van de enquête is gericht op het bieden van opening van zaken en het vaststellen bij wie de verantwoordelijkheid berust voor mogelijk blijkend wanbeleid. In de meeste gevallen heeft een inquisitoire enquête betrekking op een rechtspersoon die in staat van faillissement verkeert. Ook kan het gaan om een rechtspersoon die een crisis heeft doorstaan en als een feniks uit zijn as is herrezen.

Bij een antagonistische enquête wordt de enquêteprocedure gebruikt als een strijdmiddel tussen verschillende (maar vaak niet alle) bij een onderneming betrokken belanghebbenden, waarbij de eigen, op zichzelf meestal legitieme, belangen van de rechtstreeks betrokken partijen centraal staan, en niet langer noodzakelijkerwijs de belangen van de betrokken onderneming. Dit soort enquêtes ziet men vooral bij vijandige overnames of als middel om nakoming van overeenkomsten af te dwingen. In antagonistische enquêtes komt het maar incidenteel daadwerkelijk tot een onderzoek, omdat in veel gevallen het geschil voortijdig wordt opgelost.

Deze drie geschetste typen enquêtes zijn natuurlijk archetypen. Het onderscheid is niet scherp. Elke enquête is tot op zekere hoogte inquisitoir, in die zin dat de rechtspersoon en zijn functionarissen verplicht zijn om mee te werken aan het onderzoek. Elke enquête is ook tot op zekere hoogte antagonistisch, omdat er uit de aard der zaak altijd twee of meer partijen bij zijn betrokken. Bovendien kan een enquête ook nog van type veranderen. Waar het om gaat, is dat vrijwel elke enquête in hoofdzaak de karaktertrekken heeft van een van de drie archetypen. Waar ik spreek over een curatieve, een inquisitoire of een antagonistische enquête, bedoel ik dus een enquête die in hoofdzaak een van deze drie karaktertrekken heeft. Het onderscheid tussen de drie typen enquêtes is gradueel, hetgeen betekent dat gevolgen die aan dit onderscheid kunnen worden verbonden, evenmin moeten worden verabsoluteerd. Er is geen sprake van een zwart-witonderscheid, maar van verschillende tinten grijs.