III.4.1.2 Het voorkomen van onterechte veroordelingen ten koste van het niet-bestraffen van daders

Aannemelijker acht ik dat deze asymmetrische distributie van fouten de gemiddelde feitelijke accuratesse van strafvonnissen opoffert aan de belangen van het onschuldige individu. Dat is geen schokkende constatering. De stelregel dat het beter is een x-aantal schuldigen vrij te spreken dan één onschuldige te veroordelen, vindt men al in de Digesten en werd in het vorige hoofdstuk daarom aangeduid als de Trajanusregel.1 Deze wordt tot op de dag van vandaag veelal2 onderschreven.3

Het principiële verzet van het retributivisme tegen de veroordeling van onschuldigen biedt daarvoor geen directe verklaring. De intrinsieke goedheid van bestraffing van schuldigen en de daarmee aan het individu te communiceren boodschap scheppen namelijk evenzeer de plicht tot bestraffing van daders. Beide plichten zijn absoluut. Welke plicht voorrang verdient, schrijft het retributivisme niet voor. Bijgevolg biedt het retributivisme alle grond voor de bescherming van onschuldigen, maar geen eenduidig antwoord op de vraag in hoeverre de effectiviteit van de reactie op de daden van schuldigen daaronder mag lijden.4

De meest prominente en ongekunstelde verklaring voor de Trajanusregel is dan ook dat de maatschappelijke disutiliteit van de veroordeling van een onschuldige in beginsel groter is dan de disutiliteit van de vrijspraak van schuldigen.5 Zowel in het concrete, individuele geval als voor het stelsel als geheel wegen de voordelen van de aanvaarding van een groter risico op onterechte veroordeling in de regel niet op tegen de nadelen. De meeste kosten die verbonden zijn aan de vrijspraak van een schuldige doen zich óók voor bij de veroordeling van een onschuldige. In veel gevallen loopt de daadwerkelijke dader nog vrij rond. Wanneer de ‘verkeerde’ voor een feit wordt veroordeeld, gaat een dader vrijuit en ontstaat het publieke gevoel dat daders van strafbare feiten daarmee weg kunnen komen, waardoor de criminaliteit mogelijk toeneemt. Maar daar komen bij de onterechte veroordeling van een onschuldige, de grote negatieve consequenties voor het desbetreffende individu en zijn omgeving nog bij. De onterecht veroordeelde verliest zijn vrijheid en/of eigendom en hij is voorwerp van stigmatisering en sociale afkeuring en uitsluiting. Deze consequenties moet hij zelf dragen, terwijl de schadelijke gevolgen van een onterechte vrijspraak meer over de samenleving verdeeld zijn.6 Gevangenisstraf is trouwens een prijzige aangelegenheid. Rizzolli & Saraceno wijzen er dan ook op dat vrijspraak bij twijfel de staatskas in tijden van bezuiniging een mooie meevaller oplevert.7 De baten van strafrechtelijke handhaving zijn intussen moeilijk meetbaar. Dát strafrechtelijke handhaving plaatsvindt, is in een moderne rechtsstaat beslist noodzakelijk, maar in hoeverre strafrechtelijk optreden in een concreet geval aan de veiligheid van de samenleving als geheel bijdraagt, is nauwelijks vast te stellen. Het strafrechtelijk stelsel als zodanig verliest bovendien door onterechte veroordelingen fors aan legitimiteit. De veroordeling van onschuldigen verkleint het vertrouwen in de overheid, kan burgers angst voor die overheid inboezemen en leidt tot rechtsonzekerheid omdat het gevoel ontstaat dat men geen controle heeft over het al dan niet in aanraking komen met het strafrecht.8

Ook vanuit niet-consequentialistisch perspectief is wel betoogd dat een verschil in morele laakbaarheid bestaat tussen het nalaten de schuldige te straffen en de bestraffing van onschuldigen.9 Ter onderbouwing van die intuïtie kan er bijvoorbeeld op worden gewezen dat de overheid met de onterechte veroordeling in zijn algemeenheid meer rechtstreeks kwaad doet aan een individu, dan met de niet-veroordeling van een schuldige. Het recht van een samenleving als zodanig om gevrijwaard te blijven van criminaliteit, wordt in de eerste plaats geschonden door de crimineel zelf. De staat heeft in dat geval slechts een afgeleide verantwoordelijkheid. De veroordeling van onschuldigen is echter de onmiddellijke verantwoordelijkheid van de overheid. Daaraan gerelateerd maar ervan ook te onderscheiden, is de zogenaamde handeling/omissiedoctrine. Anders dan een zuiver consequentialistische theorie zou voorschrijven, wordt het verrichten van een handeling met een ernstig negatief gevolg vaak als een groter kwaad ervaren dan het nalaten datzelfde gevolg te voorkomen. Zo kennen moord, doodslag en dood door schuld aanzienlijk hogere strafmaxima dan de maximale hechtenis van drie maanden die staat op het nalaten een in ogenblikkelijk levensgevaar verkerende hulpbehoevende de nodige hulp te verlenen (art. 450 Sr). De overheid die nalaat een dader op te sluiten waardoor zich een ernstig feit voltrekt, handelt daarom minder moreel verwerpelijk dan de overheid die ten onrechte een onschuldige opsluit. De aantrekkelijkheid van dit argument hangt sterk af van de rol die men de overheid toedicht.

Van Dijk heeft voorts laten zien dat ook Rawls’ theorie van rechtvaardigheid waardevolle gezichtspunten biedt, die helpen een scheve distributie van onjuiste bewijsbeslissingen te rechtvaardigen. In Rawls’ theorie van rechtvaardigheid moeten in een ‘originele toestand’ verkerende, rationele contractanten beslissen over de in een samenleving geldende beginselen. De crux is dat zij over hun eigen situatie in die samenleving volstrekt onwetend zijn. Zij bevinden zich achter een veil of ignorance. Zij kunnen arm of rijk zijn, man of vrouw en slachtoffer of verdachte van een strafbaar feit. De contractanten zullen volgens Van Dijk kiezen voor een strafrechtelijk systeem met een materieelrechtelijk schuldbeginsel (nulla poena sine culpa), omdat zij in staat willen zijn de onbenijdenswaardige positie van gestrafte te vermijden. Eenieder moet de kans hebben bestraffing te voorkomen. De afweging tussen de belangen van onschuldig gestraften en slachtoffers komt tot uitdrukking in het strafproces. De vrijheid en controle die het schuldbeginsel biedt, moeten verwezenlijkt worden, doordat de kans op veroordeling van een onschuldige klein is. Eén van de strafprocessuele rechten waarvoor de contractanten daarom zouden opteren is de bewijsdimensie van de onschuldpresumptie.10

Anders dan in bijvoorbeeld het burgerlijk recht, waarin niet kan worden gezegd dat een foute beslissing ten voordele van de eiser ipso facto negatiever of positiever is dan een foute beslissing ten voordele van de gedaagde, zijn er in het strafrecht redenen om het adagium ‘beter n (≥1) schuldigen vrijgesproken, dan één onschuldige veroordeeld’ te onderschrijven. Het straf(proces-) recht van in elk geval de meeste westerse landen onderscheidt zich dan ook van andere rechtsgebieden door een sterke voorkeur voor valsnegatieven boven valspositieven.11 Die voorkeur vormt de belangrijkste grondslag voor de bewijsdimensie van de onschuldpresumptie.