II.9 Internationale erkenning en positiefrechtelijke stilte (1789-1945)

Kort na de aanvaarding van de DDHC, vormde de Franse Assemblée Nationale een comité ter hervorming van de strafrechtspraak. Welk aandeel van de hervormingen is toe te schrijven aan de betekenis die men toekende aan de onschuldpresumptie, is onmogelijk vast te stellen. Zeker is wel dat de positie van de verdachte aanzienlijk verbeterde, zowel in het vooronderzoek (tortuur werd afgeschaft, vanaf het eerste verhoor had de beschuldigde recht op rechtsbijstand) als ter terechtzitting (afschaffing van het verhoor op de sellette). Ook de mogelijkheden tot rehabilitatie van voormalig verdachten werden gecodificeerd.1 De oorspronkelijke betekenis van de onschuldpresumptie voor het bewijs bleek daarbij niet vergeten, want bij de herstructurering van het bewijsrecht werd de onschuldpresumptie als het sterkste en heiligste rechtsvermoeden gepresenteerd.2

Al snel verdween de onschuldpresumptie echter van het toneel. Artikel 9 van de DDHC werd nog wel overgenomen in artikel 13 van de Franse Constitutie van 1793, maar in 1795 verdween de bijzin “étant présumé innocent jusqu’à ce qu’il ait été déclaré coupable” al uit de Grondwet en bleef slechts de gebiedende hoofdzin over.3 De Franse rechtspraktijk nam, vooral in zaken tegen anti-revolutionairen, het verschil tussen verdachten en veroordeelden intussen niet altijd even nauwkeurig in acht.4 Onder Napoleontisch bewind maakte het positief-wettelijk bewijsstelsel definitief plaats voor de vrije bewijswaardering door de jury, die beslist op basis van de conviction intime. Bewijsregels hebben daarin een minimale rol. In het vooronderzoek kreeg het principiële standpunt uit artikel 9 DDHC nauwelijks gevolg. Het gebruik van voorlopige hechtenis nam eerder toe dan af. De onschuldpresumptie als een recht van de verdachte op een beschermde status en als grens aan de hardvochtigheid van bejegening door overheidsinstanties, verdween al gauw uit het positieve recht om pas na de Tweede Wereldoorlog daarin terug te keren.5

De onschuldpresumptie zoals deze zich in de Verlichting ontwikkelde, is in de Duitse doctrine aanvankelijk overgenomen. 6Toonaangevend in de negentiende-eeuwse dogmatiek was het beginsel niet, althans niet expliciet.7 Wel is in het werk van Mittermaier de tweeledige betekenis van het principe te herkennen, als bewijsprincipe en als bejegeningsrecht. Het vermoeden van “rechtlichkeit” betekent volgens Mittermaier dat zowel tijdens het vooronderzoek, als bij de berechting de verdachte met behoedzaamheid dient te worden behandeld. Deze behandeling duurt voort tot “mit voller Evidenz bewiesen ist” dat de verdachte een strafbaar feit heeft begaan. Hij noemt twee belangen die dit vermoeden behartigt, welke elkaar gedeeltelijk overlappen. De onschuldpresumptie beoogt willekeur te voorkomen, en daarnaast staat deze in de weg aan leed voor degene die ten onrechte wordt aangeklaagd.8 In het Duitse positieve recht komt men het beginsel evenwel niet tegen.9 Richting het einde van de negentiende eeuw raakte de onschuldpresumptie ook in wetenschappelijke kring wat in vergetelheid. In de literatuur uit die tijd wordt eraan nauwelijks gerefereerd.10

De invloed van het Franse strafprocesrecht op het Nederlandse is groot geweest. Deze invloed was echter grotendeels het gevolg van de Napoleontische overheersing en juist Napoleon heeft van affiniteit met de onschuldpresumptie nooit blijk gegeven. Het verbaast dan ook niet dat noch het Crimineel Wetboek van 1809, noch de hier geldende Code d’instruction criminelle de onschuldpresumptie codificeerde. Het eerste nationale Wetboek van Strafvordering van 1838 bevatte de onschuldpresumptie evenmin.

Nochtans was de onschuldpresumptie het vooroorlogse Nederland niet onbekend. Het recht voor onschuldig te worden gehouden is sporadisch te vinden in parlementaire debatten, wetenschappelijke geschriften en publicaties gericht tot een breder publiek. Daarbij valt op dat het beginsel nu eens fel bestreden werd als een beginsel van Frans recht waarmee Nederland niets van doen had,11 dan weer een vanzelfsprekend principe werd geacht.12 Beschouwingen over de grondslagen van het beginsel ontbreken. De onschuldpresumptie is met regelmaat aangevoerd als argument voor of juist tegen een juridische norm of een onderdeel van de rechtspraktijk, maar bleef daarbij zelf zonder expliciete onderbouwing.

De actieradius van het beginsel was groot. Uit Beijerse heeft laten zien dat de onschuldpresumptie tot voor de beraadslagingen over het wetboek van 1886, het belangrijkste argument was voor een grote terughoudendheid bij toepassing van voorlopige hechtenis.13 De voorlopige hechtenis is daarom een ‘noodzakelijk kwaad’.14 Met een beroep op de onschuldpresumptie is gesteld dat de omstandigheden van preventieve detentie aanzienlijk beter dienen te zijn dan die waaronder men straf ondergaat,15 dat de rechter – ook na de niet-veroordeling – geen blijk mag geven van enig vermoeden van schuld en dat de voorlopig gehechte na vrijspraak zijn schade derhalve vergoed moet krijgen.16 De vervolging van een rechterlijke ambtenaar dient slechts gepaard te gaan met schorsing en niet met ontslag, omdat hij als onschuldige dient te worden behandeld, zolang hij niet schuldig is bevonden.17 Ook als bewijsregel was de onschuldpresumptie het Nederlandse recht in de negentiende eeuw niet geheel vreemd. Aan de vorming van het huidige negatief-wettelijk bewijsstelsel lag de onschuldpresumptie dan ook mede ten grondslag.18

Als argument in politiek en wetenschappelijk debat heeft de onschuldpresumptie in Nederland in de negentiende eeuw al enigszins naam gemaakt, maar tot positiefrechtelijke verankering is het niet gekomen.19 Althans, niet van het beginsel zelf. In hoofdstuk VII en VIII zal blijken dat het principe op diverse plaatsen meer of minder expliciet onderdeel is van het strafrechtelijk systeem zoals we dat vandaag de dag kennen. Ook waar daaraan niet expliciet gerefereerd is, kan de wenselijkheid van de naleving van het beginsel zijn doorgedrongen in het rechtsgevoel. Voor zover te overzien, refereren de belangrijkste handboeken over het strafprocesrecht van de eerste decennia van de twintigste eeuw aan het onschuldvermoeden echter niet.20 In de tijd van het nationaalsocialisme en de Tweede Wereldoorlog was voor de onschuldpresumptie al helemaal geen plaats.21 De positiefrechtelijke stilte rondom het beginsel en de tanende wetenschappelijke aandacht ervoor in de eerste helft van de twintigste eeuw op het Europese continent, verklaren dat bij de herontdekking van de onschuldpresumptie na de Tweede Wereldoorlog ten onrechte de opvatting postvatte dat het een Angelsaksische rechtsfiguur betrof.22