II.2 Praesumptio innocentiae in het Romeinse recht?

Enkele auteurs menen ten onrechte dat het beginsel nog ouder is,1 maar één van de meest courante opvattingen is dat de onschuldpresumptie een Romeinsrechtelijke oorsprong heeft.2 Enige teksten uit het Corpus Iuris Civilis strekken tot onderbouwing van die laatste stelling. De voornaamste bron is een door Ulpianus aan keizer Trajanus toegeschreven rescript uit de Digesten:

Het laatste deel van deze passage (hierna: Trajanusregel) is een beroemde stelregel geworden en tot op de dag van vandaag in uiteenlopende numerieke verhoudingen met de onschuldpresumptie verbonden.4 Het daarmee onderstreepte belang niet tot een onterechte strafrechtelijke veroordeling te komen, spreekt tevens uit het volgende, in de Codex Iustinianus aangetroffen vereiste:

Ook andere passages van het Corpus verwoorden de gedachte dat de verdachte het voordeel van de twijfel toekwam. Zo stelt Paulus dat in ‘gedingen betreffende de vrijheid’ bij een staking van de stemmen ten gunste van de verdachte moet worden beslist.6 Andere digestenteksten gebieden bij twijfel over wetsinterpretatie de voor de verdediging meest gunstige lezing te volgen.7

Dat bij twijfel over de feitelijke of juridische schuld van de betrokkene geen ruimte was voor een strafrechtelijke veroordeling, betekende intussen niet dat in de late Romeinse republiek en in het keizerrijk de verdachte bij twijfel ook steeds vrijuit ging. Leden van de jury dienden slechts voor vrijspraak te opteren als zij van onschuld overtuigd waren. Was men van schuld noch onschuld overtuigd dan moest gekozen worden voor de tussenbeslissing, non liquet. Te weinig stemmen voor veroordeling of vrijspraak resulteerden in een herstart van het proces.8

De meeste auteurs die de stelling verdedigen dat de onschuldpresumptie in het Romeinse recht wortelt, doen dat op grond van deze op het bewijs betrekking hebbende regels. Agerend tegen een tot bewijsregels beperkte interpretatie van de onschuldpresumptie, laat Quintard-Morénas zien dat daarnaast de rechtspositie van de verdachte een beduidend andere en betere was dan die van de veroordeelde.9 Zo had de verdachte – afhankelijk van zijn reputatie en de ernst van het feit waarvan hij werd beschuldigd – het recht in afwachting van zijn strafproces op borgtocht vrij te komen, mocht de tenuitvoerlegging van voorlopige hechtenis niet hardvochtiger zijn dan noodzakelijk en mocht deze geen punitief doel dienen.10 Hoger beroep had schorsende werking.11 En de verdachte kon aan het economisch verkeer blijven deelnemen, zolang hij niet was veroordeeld.12

Verschillende aspecten van een behoorlijk strafproces die wij vandaag de dag met de onschuldpresumptie zouden onderbouwen of waarvan wij thans menen dat de onschuldpresumptie ze vordert, bestonden in het Romeinse recht dus al wel. De door de Trajanusregel geschetste belangenafweging is bovendien nog altijd een belangrijke grondslag voor de bewijsrechtelijke uitwerking van de onschuldpresumptie.13 Van een vermoeden van onschuld of een gebod iemand als onschuldig te beschouwen, was als zodanig echter nog geen sprake. Dat verbaast niet. In de eerste plaats kende het Romeinse recht in de klassieke periode (tot ca. 250 n.Chr.) voor zover bekend de rechtsfiguur van het vermoeden nauwelijks. Rechtsvermoedens ontwikkelden zich eerst in de na-klassieke periode van het Romeinse rijk.14 Het bestaan van een onschuldvermoeden in deze na-klassieke tijd is eveneens onaannemelijk. De toen ontstane presumpties waren billijkheidscorrecties op de hoofdregel dat wie iets stelde dat moest bewijzen. Voor het strafproces bracht die hoofdregel evenwel reeds mee dat de aanklager de gehele aanklacht diende te bewijzen.15 Een uitzondering op de bewijslastverdeling ten gunste van de verdachte was derhalve overbodig.16 Kösters analyse van de in het Corpus voorkomende rechtsvermoedens bevestigt een en ander.17 Hoewel de in de Nederlandse literatuur gangbare aanduiding praesumptio innocentiae wellicht andersdoet vermoeden,18 was een vermoeden van onschuld als zodanig het Romeinse recht echter hoogst waarschijnlijk vreemd.