II.4 Goedheidsvermoeden I: vermoeden van goedheid als op empirie gebaseerd bewijsmiddel

Wereldlijke juristen uit de school der legisten becommentarieerden het Corpus Iuris Civilis in zogeheten glossen.1 Aanvankelijk bleven zij in hun commentaren dicht bij de tekst van het Corpus. Een voor dit onderzoek relevant onschuldvermoeden komt daarin niet voor.2 Mettertijd werden de glossen echter meer op zichzelf staande juridische teksten waarin de glossatoren niet alleen taalkundige uitleg maar ook juridische interpretatie van het Corpus verwerkten.

In één van de meest invloedrijke glossen,3 die van Accursius (1182-1260), duikt voor het eerst een vermoeden van goedheid op. In zijn commentaar op een het militair recht betreffende digestentekst stelt hij zeer algemeen: “Si bonus fuit, et bonus praesumitur, sic etiam si malus”.4 Als iemand goed was, wordt hij goed vermoed. Die opmerking is om een aantal redenen opvallend.5 Op de eerste plaats trekt Accursius een algemene lijn, terwijl de oorspronkelijke digestentekst op een specifiek (militair) probleem ziet.6 Dat Accursius generalisering beoogde, blijkt ook eruit dat hij eveneens de tegenovergestelde stelling in algemene zin aandurft, hetgeen leidt tot een soort eens-een-dief-altijd-een-dief-gedachte.7 Ten tweede handelt de digestenpassage over een waarschijnlijkheid (‘ligt voor de hand’). Accursius brengt daarentegen met zijn formulering zijn algemene regel onder bij de rechtsvermoedens. Dit is van belang, omdat Accursius de in opkomst zijnde positief-wettelijke bewijstheorie aanhing, waarin de wet aan de rechter in beginsel dwingend voorschreef wanneer deze tot bewezenverklaring moet overgaan.8 Rechtsvermoedens golden daarin als bewijsmiddel.9 In het door Accursius beschreven geval draagt het eerdere goede gedrag van de militair bij aan het bewijs van diens onschuld aan desertie.

De commentator10 Gandinus (1245-1310) was de eerste die de zogeheten theorie van het positief-wettelijke bewijs naar het strafrecht vertaalde.11 Waar het Romeinse recht een in beginsel vrije bewijswaardering door de rechter kende, was de rechter in de middeleeuwse Italiaanse doctrine – en in het daarop gebaseerde inquisitoire strafproces – aan vele bewijsregels gebonden. Deze bepaalden onder meer onder welke omstandigheden de rechter tot een veroordeling moest komen. De bewijstheorie van Gandinus draait om het onderscheid tussen indicia indubitata en indicia dubitata. Was sprake van indicia indubitata, dan diende de rechter zonder meer tot een veroordeling over te gaan. Zo dwong bijvoorbeeld de bekentenis tot bewezenverklaring. Wanneer indicia indubitata niet konden worden vastgesteld, mocht de rechter geen veroordeling uitspreken. Dan geraakte de rechter, in de woorden van Van Damme, “into a true labyrinth of unsystematised, poorly distinguishable, overlapping, ill-defined, and author-dependant legal concepts indicating minor proof”.12 Zo kon één indicium dubitatum geen veroordeling dragen, maar wel aanleiding geven de verdachte te folteren.13 Het op het eerste gezicht vooruitstrevend ideaal van een inquisitoire procedure waarin alleen bij onomstotelijk bewijs veroordeling plaatsvindt, is op die manier in de praktijk van rechtsbescherming ontbloot.

Gandinus kwalificeert vermoedens als indicia dubitata. Zij kunnen à charge of à décharge functioneren. Onder de vermoedens die als indicia dubitata à décharge functioneren, schaart hij twee goedheidsvermoedens: een praesumptio facti en een praesumptio naturae. De praesumptio facti heeft als vermoedensbasis de morele staat van de verdachte, die bestaat uit zijn handelen (zowel voor als na het feit) en zijn denken.14 De praesumptio naturae is gebaseerd op de sociale status van de verdachte. Is die status hoog, dan wordt hij vermoed goed te hebben gedaan.15 Aldus acht Gandinus als eerste een goedheidsvermoeden onderdeel van het strafrechtelijk bewijsrecht.16

Voor iemand van goeden huize die niet vaker met het strafrecht in aanraking kwam, was het goedheidsvermoeden een interessante bewijsregel, omdat deze in theorie de verdachte voor de pijnbank kon behoeden.17 Collega’s en opvolgers van Gandinus uit dezelfde school hebben de praesumptio bonitatis wel steeds als geldend geaccepteerd, maar daaraan niets voor dit onderzoek wezenlijks toegevoegd.18

Het gebruik van het goedheidsvermoeden door Gandinus staat nog tamelijk ver af van de huidige betekenis. Voor de algemene bekendheid van de onschuldpresumptie is dit goedheidsvermoeden echter waarschijnlijk wel van belang geweest. Het Romeinse recht en de inquisitoire procesvorm hebben zich over het gehele Europese vasteland verspreid.19 Voor wat tegenwoordig het Verenigd Koninkrijk heet en de door de aldaar geldende common law beïnvloedde Angelsaksische rechtsstelsels is dat overigens anders. De onschuldpresumptie is in die rechtsstelsels tamelijk onafhankelijk tot ontwikkeling gekomen.20 Die geschiedenis komt daarom afzonderlijk aan bod in paragraaf 8.

Als empirische bewijsregel verspreidde het goedheidsvermoeden zich ook in de Rijnlanden. Gezaghebbende auteurs als Tengler (1447-1511),21 Wielant (1441-1520) en De Damhouder (1507-1581),22 die zich in hun werk veelvuldig baseerden op de Italiaanse legisten, beschouwden vermoedens als halbbeweis, te vergelijken met de indicia dubitata uit de positief-wettelijke bewijstheorie van Accursius en Gandinus. Op basis van halfbewijzen of indiciën, waartoe het goedheidsvermoeden moet worden gerekend, kon niet worden veroordeeld, maar alleen tot gebruik van de pijnbank worden besloten.23

Het goedheidsvermoeden bleef in dit stelsel een empirische grondslag houden in de sociale status en levenswandel van de verdachte. Zo schrijft artikel 28 van de Constitutio Criminalis Carolina (CCC) (ca. 1530), de belangrijkste Duitse codificatie uit de tijd van Karel de Vijfde,24 voor dat ten gunste van de verdachte werkt wat “guter Vermutung” voor hem spreekt. De verdachte dient de aanwijzingen die vóór hem pleiten zelf aan te dragen.25 In de Nederlandse26 en Franse27 codificaties van die tijd vindt men slechts het negatieve spiegelbeeld terug; als iemand een lage maatschappelijke status heeft of bijvoorbeeld eerder delinquent gedrag vertoonde, vormde dit een belangrijke aanwijzing voor zijn schuld.

Tot aan de Franse revolutie speelde het goedheidsvermoeden als bewijsmiddel in het continentale strafprocesrecht een rol. Sporadisch bracht men het in verband met de Trajanusregel en een enkele keer durfde een auteur daaraan de conclusie te verbinden dat de verdachte bij twijfel dient te worden vrijgesproken.28 De Duitse auteur Carpzov (1595-1666) relateerde een zekere favor defensionis aan de rechtsvermoedens. Hij stelt dat de presumpties ten faveure van de verdachte zwaarder moeten wegen dan die ten nadele van hem.29 Voor Meister (1718-1782) is het goedheidsvermoeden beslissend in geval één getuige zich uitspreekt à charge en één à décharge. De getuigenis à décharge in combinatie met het uit het gedrag en de sociale status van de verdachte voortvloeiende vermoeden van onschuld behelzen een volledig bewijs van onschuld.30 Het onschuldvermoeden lijkt op die manier in het inquisitoire positief-wettelijk bewijsrecht geleidelijk meer gewicht in de schaal te zijn gaan leggen.