7.4.4.2 Overruling

Zoals gezegd verliest door overruling een precedent (althans de daarin neergelegde rechtsregel) zijn gelding volledig. Overruling van een uitspraak kan in beginsel alleen geschieden door de wetgever of door een hogere rechter.1 Omgekeerd is het de lagere rechter niet toegestaan op deze (of op enige andere) wijze de precedenten van een hogere rechter buiten werking te stellen.2 Pogingen hiertoe van het Court of Appeal zijn in het verleden enige malen gestrand. Zelfs in gevallen waarin het House of Lords uiteindelijk zelf inderdaad terugkwam op zijn eerdere rechtspraak werd het Court of Appeal, dat vooruitlopend hierop reeds zelf de precedenten van het House of Lords terzijde had geschoven, uitdrukkelijk bekritiseerd.3 Inzicht in de achtergronden hiervan geeft de volgende passage uit de uitspraak Davis v. ]ohnson (waarin het Court of Appeal overigens niet een uitspraak van het House of Lords, maar een eigen eerdere beslissing had overruled):

Het House of Lords houdt de teugels derhalve zeer strak: zelfs wanneer een precedent duidelijk verkeerd is (en dus door het House zélf eventueel overruled zou kunnen worden) is dit voor het Court of Appeal niettemin bindend. Voor de gerechten die niet in laatste instantie rechtspreken telt slechts de rechtszekerheid, die (in Engelse ogen) een min of meer absolute gebondenheid aan precedenten vereist. De afweging tussen de eisen van rechtszekerheid en (onder meer) het belang van verdere rechtsontwikkeling, een afweging die plaats dient te vinden in het kader van de vraag of op een eerdere beslissing dient te worden teruggekomen, is en blijft voorbehouden aan de hoogste rechter.

Zoals reeds naar voren kwam, kan het House of Lords zélf, sinds de uitvaardiging van het 'Practice Statement' in 1966, zijn eigen precedenten overrulen (een mogelijkheid die ten aanzien van de uitspraken van lagere rechters uiteraard steeds heeft bestaan). In de praktijk blijkt van deze mogelijkheid om terug te komen op eerdere uitspraken door het House of Lords slechts terughoudend gebruik te worden gemaakt.5

Zo wordt de enkele onjuistheid van een precedent in het algemeen niet voldoende geacht voor overruling; daartoe moeten aanvullende redenen aanwezig zijn.6 Voorts dient steeds te worden bezien of het - in plaats van de rechter - niet de wetgever is die zou moeten ingrijpen (bijvoorbeeld omdat aanvullende regelingen nodig zijn of rechter niet alle gevolgen van een 'omgaan' kan overzien).7

Blijkens de formulering van het Practice Statement spelen de eisen van rechtszekerheid een bijzondere rol wanneer het gaat om financiële transacties (contracten, zekerheden en dergelijke) die op basis van eerdere rechtspraak zijn aangegaan. Ook in het strafrecht stelt de rechtszekerheid speciale eisen aan het terugkomen op precedenten. Niettemin heeft het House of Lords ook in de hier genoemde categorieën zaken reeds eigen precedenten overruled.8 Een grond voor overruling kan met name hierin gelegen zijn dat het precedent niet tot een rechtvaardig resultaat leidt of niet meer in overeenstemming is met de huidige maatschappelijke opvattingen of omstandigheden.9 Andersom betekent dit dat een precedent met overruled zal worden indien zich sedertdien geen relevante wijziging van omstandigheden heeft voorgedaan. Hetzelfde geldt indien geen andere argumenten worden aangevoerd dan die welke destijds, bij de totstandkoming van het bewuste precedent, al in de overweging zijn betrokken.10

Het House of Lords blijkt dus na de uitvaardiging van het Practice Statement slechts bij hoge uitzondering over te gaan tot de overruling van een eerdere (eigen) uitspraak. In zoverre is de gebondenheid aan precedenten in het Engelse recht dan ook nog steeds zeer sterk te noemen. Wel bestaat thans de mogelijkheid (meer) rekening te houden met gewijzigde inzichten en maatschappelijke omstandigheden dan onder de voordien geldende regels het geval was.