7.4.3.5 Binding aan eigen precedenten

De binding aan eigen precedenten geldt alleen voor rechters of gerechten die appèljurisdictie uitoefenen (de zogeheten 'appellate courts').1 Afgezien van enige hier niet terzake doende uitzonderingen gaat het hierbij om het Court of Appeal en het House of Lords.

Het Court of Appeal besliste in 1944 in de zaak Young v. Bristol Aeroplane Co. Ltd2 uitdrukkelijk dat het gebonden is aan eigen precedenten (dit uiteraard onverminderd de binding van dit gerecht aan de precedenten van het House of Lords). Op deze binding aan eigen uitspraken werd in Young v. Bristol Aeroplane een drietal uitzonderingen aanvaard.3 Allereerst is het Court of Appeal niet gebonden aan eerdere eigen beslissingen die 'per incuriam' gegeven zijn. Hiervan is sprake wanneer door de rechter geen rekening is gehouden met een relevante wettelijke bepaling of (bindend) precedent, terwijl dit wel van invloed zou zijn geweest op de uiteindelijke beslissing.4 De andere twee uitzonderingen op de regel van binding aan eigen precedenten zijn de situaHe waarin sprake is van tegenstrijdige precedenten - het Court of Appeal kan dan kiezen welk precedent gevolgd dient te worden - en het geval waarin een precedent door een latere uitspraak van het House of Lords impliciet is 'overruled'.5 Of nog meer uitzonderingen mogelijk zijn op de regel dat het Court of Appeal gebonden is aan zijn eigen eerdere uitspraken, is omstreden.6

Zoals in § 7.4.2 reeds aan de orde kwam, besliste het House of Lords in 1898 dat het in absolute zin aan zijn eigen precedenten gebonden was en dat op een eenmaal gegeven oordeel niet meer kon worden teruggekomen.7 Op deze regel werden slechts zeer beperkte uitzonderingen aanvaard, in het bijzonder voor gevallen van tegenstrijdige (eigen) precedenten, beslissingen die 'per incuriam' gegeven waren en gevallen waarin een precedent door een latere wet opzij was gezet.8 Daarnaast bestond uiteraard steeds de mogelijkheid van 'distinguishing' van een eerdere uitspraak (waarover § 7.4.4.3).

Dit strikte systeem van stare decisis werd uiteindelijk als te rigide ervaren. Zo was de correctie van fouten, zelfs van evidente onjuistheden, slechts mogelijk door de wetgever (tenzij het geval onder één van de zojuist genoemde uitzonderingen op de stare decisis-regel kon worden gebracht). Ook maakten de geldende regels het onmogelijk het rechtersrecht aan te passen aan gewijzigde inzichten of nieuwe maatschappelijke omstandigheden.9 In 1966 werd daarom door het House of Lords het 'Practice Statement on Judicial Precedent' uitgevaardigd, waarin werd aangekondigd dat het House of Lords in de toekomst in bepaalde gevallen op de eigen uitspraken zou kunnen terugkomen:

Opvallend in het Practice Statement is met name de sterke nadruk die nog immer wordt gelegd op de rechtszekerheid als grondslag van het precedentenstelsel.11 Met deze verklaring wordt weliswaar de mogelijkheid geopend terug te komen op eerdere uitspraken indien de gerechtigheid of de rechtsontwikkeling dit eist, maar de mogelijkheden hiertoe worden ingeperkt door de eisen van rechtszekerheid, die met name van belang zijn op het gebied van financieringen, contracten en dergelijke. Hoe de door het Practice Statement geïntroduceerde versoepeling in de praktijk invulling heeft gekregen komt in de volgende paragraaf aan de orde.