9.4 De eigen positie van de aansprakelijkheidsverzekering

Naast de hiervoor behandelde vormen van eigen schuld van de verzekerde, met al zijn gevolgen voor de dekking (in de relatie verzekeraar-verzekerde) van dien, heeft eigen schuld - en dan met name in de zin van opzet - in de aansprakelijkheidsverzekering een eigen positie ingenomen. Die positie kenmerkt zich door een duidelijke tweestrijd: enerzijds is het onwenselijk dat de aansprakelijkheidsverzekeraar schade, toegebracht door opzettelijk handelen van zijn aansprakelijke verzekerde aan een derde, onder de polis zou dienen te dekken. Anderzijds is het zo dat slachtofferbescherming met behulp van het aansprakelijkheidsrecht doorgaans alleen met de gelden uit de aansprakelijkheidsverzekering van de aansprakelijke verzekerde daadwerkelijk vorm krijgt en in dat perspectief een uitsluiting voor opzettelijk veroorzaakte schade zo beperkt mogelijk moet zijn. Dit ook vanuit het gegeven dat ook een opzettelijke handeling ongewilde en onvoorziene/onvoorzienbare schade kan veroorzaken en het, juist gelet op de afweging van de wederzijdse belangen, ongewenst is dat voor die schade geen dekking zou bestaan.1

Vanuit die achtergrond is - naar aanleiding van het zogenaamde Bier-glasarrest2 - ervoor gekozen om de opzet te koppelen aan de schade:

Door voor een dergelijke clausule te kiezen heeft de Studiecommissie Opzet van het Verbond van Verzekeraars, zo blijkt uit haar rapport van april 1980, bewust het risico van bewijsproblemen genomen, waar zij opmerkt:

De studiecommissie heeft er daarbij duidelijk op gerekend dat (ook) naar het oordeel van de rechter een beroep op de opzet-uitsluiting gerechtvaardigd zou zijn indien het in concreto toegebrachte letsel in de lijn van de zgn. 'Categorie-benadering' van Mendel als een van de aansprakelijkheid scheppende gedraging te verwachten gevolg mocht worden aangemerkt.3 Deze benadering houdt, kort weergegeven, in dat niet de innerlijke gezindheid ten aanzien van het gevolg doorslaggevend is, maar dat er in het belang van een redelijke uitleg een zekere objectivering voorgestaan wordt: letsel is categorie-intern indien het normalerwijze is te verwachten van de opzettelijk verrichte handeling en categorie-extern, indien dat het niet is. In het eerste geval is er geen, in het tweede geval dient er volgens de benadering van Mendel wél dekking onder de polis te zijn.

Vanuit de achtergrond dat opzet een inwendige psychische toestand betreft, die - anders dan bij erkenning door de schadetoebrenger - uitsluitend kan worden bewezen door deze af te leiden uit het (wel) waarneembare gedrag van de verzekerde, zou, in de situatie waarin een cafébezoeker een ander in het gezicht slaat met gebalde vuist voorzien van een ring, hem een kniestoot geeft en hem met geschoeide voet tegen het hoofd schopt, toch zeer verdedigbaar zijn, dat dit soort opzettelijk verrichte handelingen normalerwijze schade aan het hoofd en/of de ogen toebrengt, die als categorie-intern onder de opzetuitsluiting zou horen te vallen.

Blijkens het arrest Aegon-Van der Linden4 heeft de Hoge Raad deze gedragingen echter onvoldoende geoordeeld om het opzet uit af te kunnen leiden, waar hij heeft geoordeeld dat de hierboven weergegeven opzetclau-sule uit 1980 'geen verdere strekking heeft dan van de dekking uit te sluiten de aansprakelijkheid van een verzekerde die het in feite toegebrachte (curs. NvT) letsel heeft beoogd of zich ervan bewust was dat dit letsel het gevolg van zijn handelen zou zijn.' Daarmee heeft de Hoge Raad, naar aangenomen wordt,5 de categoriebenadering verworpen en de op de verzekeraar rustende bewijslast welhaast onmogelijk gemaakt. Opmerkelijk genoeg voegt de Hoge Raad daar zelf nog aan toe dat de rechter 'onder omstandigheden uit de gedragingen van de verzekerde kan afleiden dat deze het letsel heeft beoogd of zich ervan bewust was dat dit letsel het gevolg van zijn handelen zou zijn', maar kennelijk vormde de gegeven casus geen aanleiding voor toepassing van deze overweging ten overvloede.

Kennelijk geschrokken van de uitwerking van het eerdere Aegon/Van der Linden-arrest6 heeft de Hoge Raad in 20037 in een mijns inziens op zichzelf vergelijkbare zaak (eveneens onder de 'oude' opzetclausule) wél gebruik gemaakt van de opengelaten mogelijkheid om uit de gedragingen van de verzekerde af te leiden dat deze het letsel heeft beoogd of zich ervan bewust was dat dit letsel het gevolg van zijn handelen zou zijn. De Hoge Raad is van oordeel dat in het licht van de feitelijke vaststelling van het hof (inhoudende dat de dader/verzekerde het slachtoffer 'heeft geslagen met een voorwerp, te weten een ijzeren staaf, dat geëigend is om ernstig letsel toe te brengen en dat hij met grote kracht tegen het bovenbeen van het slachtoffer heeft geslagen') het oordeel van het hof dat de dader/verzekerde zich ervan bewust was dat het in feite toegebrachte letsel het gevolg van zijn handelen zou zijn, niet onbegrijpelijk is. In deze lijn past ook het arrest van 21 december 2007, waarbij de Hoge Raad de na te noemen door het hof gegeven uitleg karakteriseert als een 'aan het hof als feitenrechter voorbehouden uitleg van de gedingstukken'. Die uitleg is naar het oordeel van de Hoge Raad 'niet onbegrijpelijk'. Hij vat het bedoeld onderdeel van het arrest van het hof als volgt samen:8

Teneinde aan dit ongewenste gevolg van de opzetclausule te ontkomen, hebben verzekeraars, blijkens de toelichting10 op de gewijzigde opzetclau-sule, deze zodanig opgezet dat de opzet niet langer is gekoppeld aan het gevolg, maar aan de gedraging. Het opzettelijk karakter van een gedraging moet uit de gedraging zelf afgeleid worden en daarmee lijken de bewijs-problemen te worden vermeden. De tekst van de nieuwe opzetclausuleluidt:

Met de 'nieuwe' opzetclausule11 wordt beoogd bewijsproblemen te vermijden: enerzijds dus door de opzet niet langer te koppelen aan de gevolgen, maar aan de gedraging zelf, en anderzijds door (a) onder opzet van de individuele verzekerde mede de opzet van de groep te begrijpen (de 'meeloper' kan geen dekking krijgen om de enkele reden dat hij de schade niet zelf opzettelijk heeft veroorzaakt) en (b) de opzetuitsluiting mede te laten gelden indien de verzekerde ten gevolge van alcoholgebruik niet in staat was zijn wil te bepalen (het verweer zoveel te hebben gedronken dat 'verzekerde niet meer wist wat hij deed' gaat daardoor niet op).

In vervolg op de hiervoor omschreven ontwikkelingen en in lijn met de 'nieuwe' opzetuitsluiting bevat de aansprakelijkheidsverzekering voor particulieren doorgaans een zelfstandige uitsluiting voor seksuele gedragingen, op grond waarvan niet verzekerd is de aansprakelijkheid van een verzekerde12 voor schade veroorzaakt door en/of voortvloeiende uit zijn seksuele of seksueel getinte gedragingen van welke aard dan ook.13

Door deze bijzondere regeling wordt voorkomen dat - zoals onder 'oude' opzetclausule wel gold - voor een geslaagd beroep op de opzetuit-sluiting door de verzekeraar bewezen moet worden dat de verzekerde dader met zijn seksuele daad het opzet had het slachtoffer psychisch schade toe te brengen.14 Vermeldenswaard in dit verband is nog de uitspraak van het Hof Leeuwarden van 19 mei 2004,15 waarin het hof onder gebruikmaking van de door de Hoge Raad in Aegon-van der Linden gelaten opening dat 'uit de gedragingen van de verzekerde afgeleid kan worden dat deze het letsel heeft beoogd of zich ervan bewust was dat dit letsel het gevolg van zijn handelen zou zijn' dekking onder de polis weigert: