II.6.1 Sociaal contract en het recht tot straffen

De vertaling van de op rationaliteit gerichte en minder godsdienstafhankelijke juridisch-wetenschappelijke benadering van het moderne natuurrecht naar een maatschappelijke kritiek met een breder draagvlak, is wat men tegenwoordig pleegt aan de te duiden als de Verlichting.1 Van één ‘verlichtingsfilosofie’ kan niet worden gesproken, want de diversiteit van opvattingen was groot.2 Het kenmerkt het wetenschappelijk klimaat van deze periode dat de juridische dogmatiek van minder zwaarwegend belang wordt geacht, juridische invalshoeken vaker worden verlaten en algemene wijsgerig gefundeerde beginselen een prominentere rol gaan spelen in het rechtsdenken.3

Uit de studie van het moderne natuurrecht, die dogmatisch-juridisch van aard was, ontsproten niet alleen nieuwe ideeën over het individu, maar in het verlengde daarvan ook over de verhouding tussen het individu en de staat. Tegen deze achtergrond kwamen onder meer Hobbes (1588-1679) en Locke (1632-1704) tot hun theorieën over het sociaal contract. Het individualistische aspect in deze contractstheorieën is evident: de samenleving en overheid zijn als zodanig en van nature een afspraak tussen de individuen die haar vormen. Oorspronkelijk zijn de vrijheden van het individu onbeperkt. Dat betekent evenwel dat ook ieder ander vrij is, hetgeen tot onzekerheid, chaos en onveiligheid leidt. Overdracht van persoonlijke rechten aan de gemeenschap waarborgt de veiligheid en orde. De gemeenschap is te herleiden tot deze afgestane rechten van in principe vrije en gelijke individuen. Staat en samenleving bestaan volgens de contractstheorieën in het belang van haar individuele leden.4 Daarmee is de relatie tussen staat en individu niet langer primair te duiden in termen van plichten aan die staat, maar vloeien uit die verhouding nu ook rechten ten opzichte van die Staat voort. De Staat heeft omgekeerd de plicht zich te onthouden van bepaalde handelingen. De staatsmacht over het individu reikt niet verder dan die handelingen die nodig zijn ter bescherming van de natuurlijke rechten van andere individuen.5 Ook het gezag dient zich derhalve aan het sociaal contract te houden en kan op basis daarvan ter verantwoording worden geroepen.6 Bijgevolg komt in het publiekrecht de vraag meer voorop te staan of, en zo ja onder welke omstandigheden en op welke wijze de natuurlijke rechten van de burger mogen worden beperkt of ontzegd. De theorie van het sociaal contract, ‘gospel’ van de Verlichting,7 is daarmee van kardinale betekenis voor de ontwikkeling van de idee van rechtsstatelijkheid, van mensenrechten in het algemeen en van een modern begrip van de onschuldpresumptie in het bijzonder.

Zonder de onschuldpresumptie als zodanig te noemen,8 levert Hobbes een belangrijke bijdrage aan de latere betekenis van het principe. In hoofdstuk 28 van zijn hoofdwerk Leviathan noemt hij een aantal eisen waaraan bestraffing moet voldoen. Straf is alleen het toebrengen van leed door ‘public authority’, voorafgegaan door een publieke vaststelling van overtreding van de wet door een overheidsautoriteit. Leedtoevoeging zonder daaraan voorafgaande veroordeling is geen bestraffing maar een vijandige daad:

Schuld alleen is dus voor legitieme bestraffing onvoldoende, die schuld moet ook op legitieme wijze worden vastgesteld. Van op veroordeling anticiperende bestraffing kan derhalve geen sprake zijn, dat is een hostile act.

Dit verbod op aan veroordeling voorafgaande bestraffing was in Hobbes’ zijn tijd verre van evident, zoals de eerder genoemde poena extraordinaria illustreert.10 Hobbes hanteert bovendien een materieel strafbegrip. Bijgevolg heeft dit uitgangspunt ook voor andere leedtoevoeging dan de formele straf gevolgen. Daarover stelt hij in algemene zin:

Elke met straf vergelijkbare inbreuk op de rechten van het individu die aan veroordeling voorafgaat, moet volgens Hobbes dus strikt noodzakelijk zijn.