4.3.3.2 Derdenwerking op basis van bevoegd handelen

109. Een andere vraag is, waaróm het feit dat de schuldenaar bevoegd was tot het aangaan van de overeenkomst, meebrengt dat het retentierecht tegen de anterieure kan worden ingeroepen. Daarvoor zijn inhoudelijke en wetssystematische argumenten te geven. De anterieure eigenaar is (uiteraard) bevoegd om zelf overeenkomsten aan te gaan met betrekking tot zijn zaak. Deze bevoegdheid kan hij ook toedelen aan een ander, zodat die ander bevoegd is om te ‘beschikken’ over het recht van de eigenaar.1 De mogelijkheid om een ander te ‘machtigen’ is terug te voeren op het autonomiebeginsel en (vanuit het perspectief van de retentor) het vertrouwensbeginsel.2 Door de toedeling aan een ander van de bevoegdheid om overeenkomsten met betrekking tot zijn recht te sluiten, aanvaardt de eigenaar de gevolgen van die overeenkomsten.

We vinden het alleszins redelijk dat de retentor niet hoeft af te geven aan zijn eigen wederpartij als die niet nakomt. Het bestaan van het retentierecht sec (jegens de schuldenaar) is vrijwel onomstreden. Er is vervolgens geen reden om de retentor zijn terughoudingsbevoegdheid te ontzeggen, wanneer zijn schuldenaar jegens de ouder gerechtigde bevoegdelijk de overeenkomst met de retentor was aangegaan. Er is dan op het punt van de niet-afgifte geen verschil tussen het aangaan van de overeenkomst door de eigenaar zelf en door de schuldenaar. De gevolgen van een bevoegd gesloten overeenkomst mogen worden toegerekend aan de ouder gerechtigde.

110. We zien de derdenwerking van overeenkomsten op basis van de bevoegdheidsverlening terug bij verschillende andere figuren. Een goede parallel biedt de derdenwerking van exoneratieclausules.3 De wet kent geen algemene bepalingen over de doorwerking van exoneratieclausules jegens derden. Op een aantal plaatsen in de wet zijn bepalingen met deze inhoud wel te vinden. Genoemd kan in de eerste plaats worden art. 6:257 BW, de blokkering van de paardensprong. Het geeft de ondergeschikte hulppersoon de mogelijkheid om zich jegens de derde die hem aanspreekt te beroepen op een verweermiddel in de overeenkomst tussen de derde en diens wederpartij. Ten tweede bevat art. 7:608 BW verschillende vormen van derdenwerking van exoneratieclausules bij bewaarnemingsovereenkomsten.4 Ten derde bevat het vervoerrecht verschillende bepalingen (art. 8:70 en 8:71 BW voor de expediteur en 8:363 en 8:364 BW, d.m.v. de schakelbepalingen van art. 8:31, 8:91, 8:116, 8:880 en 8:1081 BW van toepassing op de verschillende vervoerders).

Het leerstuk van de derdenwerking van exoneratieclausules is daarnaast in de jurisprudentie van de Hoge Raad tot ontwikkeling gekomen. In het Gegaste uien-arrest zette de Hoge Raad een eerste stap in de rechtsontwikkeling op het gebied van derdenwerking van contractuele verhoudingen.5 In dit arrest aanvaardde de Hoge Raad de werking van de exoneratieclausule in de overeenkomst tussen Roteb en De Klerk tegenover Noordermeer als derde. Volgens Du Perron is er geen bezwaar om deze regel uit het Gegaste uien-arrest tot een algemene te verheffen. Dat komt doordat het vertrouwen van Roteb waar de Hoge Raad in dit arrest op doelt, niet gestoeld is op gewekte rechtsschijn, maar op de werkelijkheid.6 Noordermeer had immers daadwerkelijk aan De Klerk de bevoegdheid gegeven om ten aanzien van haar uien met de Roteb te contracteren. Hetzelfde geldt voor het retentierecht, wanneer de schuldenaar bevoegd was om de overeenkomst aan te gaan. De derde laat dan – om in termen van Gegaste uien te spreken – ‘de vrije hand’ aan de schuldenaar. De retentor wordt dan terecht beschermd in het vertrouwen dat hij zijn retentierecht niet verliest aan deze derde. Ook middellijke vertegenwoordiging is tot op zekere hoogte een vergelijkbare figuur. Van middellijke vertegenwoordiging is sprake, indien iemand krachtens bevoegdheid een rechtshandeling verricht in eigen naam, voor rekening van een ander.7 Anders dan bij middellijke vertegenwoordiging, handelt de schuldenaar die met de ‘retentor’ een overeenkomst sluit nu juist niet voor rekening van de eigenaar. Maar de werking van het retentierecht jegens de ouder gerechtigde volgt een vergelijkbaar stramien als het toerekenen van de rechtsgevolgen van de middellijke vertegenwoordiging aan de principaal. Voor het toerekenen van de rechtsgevolgen van middellijke vertegenwoordiging is in de eerste plaats vereist dat de middellijk vertegenwoordiger bevoegd is voor rekening van de principaal te handelen (en daarnaast dat de middellijk vertegenwoordiger ook in de hoedanigheid van middellijk vertegenwoordiger handelde).8 Zoals de middellijk vertegenwoordiger de principaal bindt wanneer hij bevoegd en in hoedanigheid handelt, bindt de schuldenaar de ouder gerechtigde aan de rechtsgevolgen van de door hem gesloten overeenkomst. Wordt een retentierecht ingeroepen jegens de wederpartij, dan is ook de ouder gerechtigde hieraan gebonden.