II.3.1 Germaanse stammen en Frankische vorsten: onschuldvermoeden in het accusatoire strafproces?

Het gecentraliseerde overheidsgezag dat eerst in de Romeinse republiek, later in het keizerrijk aanwezig was, beheerste niet heel Noordwest-Europa. Toen de Romeinse beschaving in West-Europa vanaf de vierde eeuw begon af te brokkelen, waren het vooral talrijke Germaanse stammen die West-Europa bevolkten. De relatieve fijnzinnigheid en uniformiteit die de Romeinse rechtsleer kenmerkten, maakten plaats voor een veelheid aan landrechten van verschillende stammen.1 Van een statelijke samenlevingsvorm en wat wij vandaag de dag als publiekrecht zouden beschouwen, was nauwelijks sprake. Louter binnen de kleinste gemeenschappen bestond een dusdanige hiërarchie dat daarin gestraft werd. Conflicten binnen en tussen stammen werden hoofdzakelijk beslecht op basis van consensualiteit en door middel van collectieve besluitvorming.2

Dat veranderde in het Frankische tijdperk (ca. 481-987). Frankische vorsten hebben dan verscheidene andere Germaanse stammen aan zich weten te onderwerpen. Landeigenaren zijn niet langer onafhankelijk, maar allen afhankelijk van dezelfde vorst. Aldus kwam een gezagsrelatie tussen vorst en onderdanen, een vorm van overheidsgezag, tot stand. Teneinde hun macht te consolideren, lieten koningen het Germaanse recht optekenen en in hun naam handhaven. Door deze toename van centraal gezag ontstond tevens de mogelijkheid tot het voeren van processen.3 Tussen burgerlijke en strafprocessen werd nog niet scherp onderscheiden, en het proces was sterk accusatoir van aard. Oorspronkelijk vond het vrijwel steeds plaats op instigatie van een benadeelde.4

De rechter verrichte geen feitenonderzoek.5 Het ontbreken van onafhankelijke waarheidsvinding, leidde tot problemen. Bekende de beschuldigde niet dat hij het feit had begaan, dan was hij genoodzaakt zelf zijn onschuld aan te tonen. Ten ‘bewijze’ van diens onschuld was doorgaans het afleggen van een reinigingseed – eventueel bijgestaan door zogenaamde eedhelpers die de geloofwaardigheid van de hoofdeed bevestigden – of een godsoordeel nodig.6 In deze procedure speelde rationele waarheidsvinding een bescheiden rol en was voor rechtsvermoedens geen plaats. Ook overigens bestaan geen aanwijzingen dat de onschuldpresumptie als zodanig reeds bekend was.7

Wel treft men in de optekeningen van het Frankische recht in de zogeheten capitularia,8 waarschuwingen een verdachte niet reeds als veroordeelde te bejegenen. In zowel het Capitularium Karoli magni et ludovici als het Capitularium regum Francorum komt een versie voor van het adagium “non qui accusatur, sed qui convincitur, reus est”. Oftewel, niet hij die wordt beschuldigd, maar hij die wordt veroordeeld, is een misdadiger.9 De Duitse bisschop Von Worms (ca. 1010) zou aan die waarschuwing voor het eerst ook een zekere bewijsgraad verbinden.10 Daarom beschouwt Keijzer diens decreet als de oudste bron waarin men de onschuldpresumptie “inhoudelijk” (ik begrijp: als een recht om niet als schuldige behandeld te worden vóór veroordeling) terugvindt.11 Van een vermoeden van onschuld in woordelijke zin is nog geen sprake.