6.2.2.2 Wanneer is sprake van een 'bijzonder geval'?

De vraag is uiteraard, wanneer sprake is van een zodanig 'bijzonder' geval dat afwijking van een rechtersregeling gerechtvaardigd is. Aangezien zich uiteenlopende situaties laten denken waarin dit het geval zal kunnen zijn, is deze vraag eigenlijk niet goed in algemene termen te beantwoorden. Wel kan in algemene zin worden opgemerkt, dat de hier bedoelde rechtersregelingen doorgaans betrekking hebben op onderwerpen die in de praktijk veelvuldig aan de orde komen. Bij de vaststelling van een rechtersregeling zal dan de gemiddelde, 'doorsnee'-casus tot uitgangspunt worden genomen.1 In een geval dat om de een of andere reden afwijkt van dit gemiddelde (met als gevolg dat onverkorte toepassing van de desbetreffende rechtersregeling tot een onjuist of onrechtvaardig resultaat zou leiden) zal de rechter een rechtersregeling terzijde kunnen stellen.

Een voorbeeld: het Landelijk reglement voor de civiele rol bij de rechtbanken stelt voor het verrichten van proceshandelingen bepaalde, vrij korte, termijnen. Zo bedraagt de termijn voor het indienen van conclusies of akten zes weken, en na een tussenvonnis of in een incident zelfs slechts vier, respectievelijk twee weken (art. 2.7 LRr). In standaardzaken zullen deze termijnen, mede gezien de eigen verantwoordelijkheid die de rechter heeft voor het bewaken van de voortgang van de procedure (vgl. art. 20 Rv en art. 6evrm), zeker aanvaardbaar zijn. Denkbaar is evenwel dat in gecompliceerdere zaken, waarin bijvoorbeeld door pardjen omvangrijke producties worden ingebracht, deze termijnen (veel) te kort zullen zijn om daarop in het volgende processtuk adequaat te kunnen reageren. In een dergelijk geval zal de rechter van de in het landelijk rolreglement bepaalde termijnen moeten kunnen afwijken, niettegenstaande het feit dat in het reglement zélf in deze mogelijkheid niet expliciet is voorzien.2

Als tweede voorbeeld kan gewezen worden op de kantonrechtersformule.3 Hoewel de kantonrechter bij vaststelling van een vergoeding ex art. 7:685 lid 8 BW alle voor zijn billijkheidsoordeel relevante factoren dient mee te wegen,4 zullen doorgaans met name de duur van het dienstverband en leeftijd en salaris van de betrokken werknemer relevant zijn voor de hoogte van de toe te kennen vergoeding. Dit zijn dan ook de factoren die volgens de kantonrechtersformule in beginsel bepalend zijn voor de hoogte van de ontbindingsvergoeding.5 Zeer wel denkbaar is echter dat in sommige gevallen ook andere factoren van invloed dienen te zijn op deze vergoeding, of dat aan de in de kantonrechtersformule opgenomen factoren een ander gewicht dient te worden toegekend, zodat geheel of gedeeltelijk van de formule moet worden afgeweken.6

Een illustratie van het voorgaande biedt een uitspraak van de kantonrechter te Nijmegen.7 In deze zaak was de betrokken werkneemster weliswaar pas anderhalf jaar in dienst bij haar werkgever, maar had zij een vijftienjarig dienstverband bij een andere werkgever opgegeven om haar huidige functie te kunnen aanvaarden. Naar de mening van de kantonrechter kon bovendien in casu de werkgever een zeer ernstig verwijt gemaakt worden van de opgetreden verstoring van de arbeidsrelatie. Ten aanzien van de hoogte van de aan de werkneemster toe te kennen vergoeding overwoog de kantonrechter daarom:

Deze uitspraak laat zien dat zich inderdaad omstandigheden kunnen voordoen waaronder een rechtersregeling die in algemene zin juist is, niet behoort te worden toegepast, bijvoorbeeld omdat dat tot een zeer onrechtvaardige uitkomst zou leiden.8 Afwijking ligt alsdan in de rede en de kantonrechter gaat hier dan ook - terecht - toe over.

Niettemin zal van een rechtersregeling niet té spoedig afgeweken mogen worden. Hierbij speelt in de eerste plaats een rol dat een rechtersregeling altijd ten minste twee (proces)partijen zal raken, met in beginsel tegengestelde belangen. Afwijking van een rechtersregeling in het voordeel van de ene partij zal welhaast per definitie nadelig zijn voor de andere partij, terwijl die andere partij er in beginsel evenzeer op heeft mogen vertrouwen dat de desbetreffende rechtersregeling in beginsel zal worden toegepast.9 Belangrijker nog is dat een (te) lichtvaardig gebruik van de mogelijkheid tot afwijking ook in algemene zin ernstig afbreuk zou doen aan de rechtszekerheid en rechtsgelijkheid die een rechtersregeling juist beoogt te bevorderen. In deze zin oordeelde ook het Hof Amsterdam in een geval waarin door appellanten, oorspronkelijk gedaagden, in eerste aanleg niet tijdig van antwoord was gediend en de rolrechter daarom ingevolge art. 1.7 LRr hun recht om te antwoorden vervallen had verklaard. Op het betoog dat de rolrechter, onder afwijking van het rolreglement, op deze beslissing had moeten terugkomen overwoog het hof onder meer:

Deze overwegingen lijken mij juist. Rechtersregelingen in het algemeen, en rolreglementen in het bijzonder, worden (mede) vastgesteld teneinde de rechtszekerheid en de rechtsgelijkheid op een bepaald terrein te bevorderen.11 Deze doelstelling zou niet bereikt worden indien de rechter zonder dwingende redenen van een rechtersregeling zou kunnen afwijken, bijvoorbeeld enkel omdat de wederpartij geen bezwaar heeft tegen afwijking of daardoor niet benadeeld wordt.12

Met de bevoegdheid tot afwijking van een rechtersregeling zal dus terughoudend moeten worden omgegaan: zij dient gereserveerd te blijven voor echt bijzondere omstandigheden.13 Indien ook in 'normale' gevallen afwijking werkelijk noodzakelijk is, bijvoorbeeld omdat de toepassing van een rechtersregeling leidt tot onbillijke resultaten, dan zal de conclusie eigenlijk moeten zijn dat de regeling zélf niet juist is en dus aanpassing behoeft.