HR, 30-09-2025, nr. 24/01578

Het hof heeft onder ‘zaak met parketnummer 09-248055-21’ ten laste van verzoekster bewezen verklaard dat zij

Verzoeksters raadsvrouw mr. C.J.M. van den Brûle heeft volgens haar in hoger beroep overgelegde pleitnota betoogd dat verzoekster dient te worden ontslagen van rechtsvervolging, omdat een strafrechtelijke veroordeling een ontoelaatbare inbreuk maakt op de artikelen 10 en 11 EVRM. Daartoe heeft zij een uitvoerig juridisch kader geschetst en aansluitend aangevoerd:

Het hof heeft dit verweer als volgt verworpen:

Uit vaste rechtspraak van het EHRM blijkt dat klachten over toepassing van (strafrechtelijke) overheidsmaatregelen in de context van een demonstratie worden getoetst aan de vrijheid van vreedzame vergadering (artikel 11 EVRM). De reikwijdte van dit recht wordt door het EHRM ruim uitgelegd. Daaronder vallen onder meer allerlei vormen van demonstraties. Uw Raad heeft in dit verband gewezen op onder meer blokkades, bezettingen en sit-ins.1.

Onder de bescherming van artikel n EVRM valt het recht van de demonstrant om zelf tijd, plaats en wijze van uitvoering van demonstratie te bepalen.2.. Waaronder de vrijheid om te bepalen op welke wijze ‘the message may have the strongest impact’, wat met zich meebrengt dat desgewenst een demonstratie in beginsel ‘within sight and sound'van het doelwit dient plaats te vinden.3.

De rechtmatigheid van een demonstratie behoort telkens op eigen merites te worden beoordeeld. De memorie van toelichting op artikel 5 Wet openbare manifestaties expliciteert dat met de aldaar bedoelde termen ‘voorschriften en beperkingen’ wordt geduid op ‘elementen van een beschikking voor één concreet geval, en niet om zogenaamde algemeen verbindende voorschriften.’4.

Wanneer sprake is van een beperking van het vergaderingsrecht, moet volgens artikel 11 lid 2 EVRM worden getoetst of die beperking (i) een grondslag in het recht heeft, (ii) een van de in lid 2 genoemde doelen dient en (iii) noodzakelijk in een democratische samenleving is. Die beoordeling dient met redelijkheid, zorgvuldig en ‘in good faith’ te worden gedaan, op grond van ‘the case as a whole’.5.

De feiten waarvoor verzoekster is veroordeeld, betreffen misdrijven tegen de openbare orde (vgl. Titel V wetboek van strafrecht). Het begrip ‘openbare orde’ heeft een ruimere betekenis dan het begrip ‘voorkomen van wanordelijkheden’ in artikel 11 lid 2 EVRM.6. Met ‘openbare orde’ wordt, aldus het EHRM, vaak gerefereerd aan ‘the body of political, economic and moral principles essential to the maintenance of the social structure, and in some jurisdictions even encompasses human dignity’, terwijl het voorkomen van wanordelijkheden ‘appears to convey a narrower significance, understood in essence in cases of this type as riots or other forms of public disturbance.’7.

De vraag, welke vormen van overheidsoptreden als ‘beperkingen’ van het vergaderingsrecht in de zin van artikel 11 lid 2 EVRM moeten worden gezien, wordt door het EHRM ruim beantwoord. Als beperking geldt niet alleen het feitelijk afbreken van een demonstratie, maar ook daaropvolgend strafrechtelijk optreden. Dergelijke maatregelen achteraf zijn bijvoorbeeld: arrestatie, detentie op een politiebureau en een strafrechtelijke vervolging.8. In verband met de vraag, of een overheidsmaatregel ‘necessary in a democratic society’ is, dient dus onderscheid te worden gemaakt tussen de perceptie van de politie, die ter plaatse op grond van strafvorderlijke bevoegdheden kan overgaan tot aanhouding op grond van een redelijk schuldvermoeden, en de beoordeling achteraf van de proportionaliteit van die aanhouding, in het licht van de artikelen 21 IVBPR en 11 EVRM, door de rechter tijdens het onderzoek ter terechtzitting.9.

De term ‘noodzakelijk’ in artikel 11 lid 2 EVRM heeft een strikte betekenis en mag niet worden gelijkgesteld aan ‘nuttig’, ‘redelijk’ of ‘wenselijk’.10. Om ‘necessary in a democratie society’ te zijn, dient in de eerste plaats een beperkende maatregel geschikt te zijn om het gestelde doel te bereiken. In de tweede plaats dient er geen minder vergaande maatregel te zijn die hetzelfde doel kan bereiken; wanneer duidelijk is dat de autoriteiten hadden kunnen volstaan met minder vergaande beperkingen, hadden deze alternatieven moeten worden gekozen. In de derde plaats dient het door de maatregel gediende belang op te wegen tegen de beperking: de beperking moet beantwoorden aan een ‘pressing social need’, proportioneel zijn in relatie tot het nagestreefde doel en gebaseerd zijn op ‘relevant and sufficient reasons’.11. Bij de beoordeling van de proportionaliteit van een strafrechtelijke maatregel moet tot slot het ontmoedigende effect daarvan in ogenschouw worden genomen.12.

Wat betreft het vereiste, dat een inbreuk op ‘relevant and sufficient reasons’ moet worden gegrond, oordeelt het EHRM het de ‘duty’ van de rechter ‘to establish convincing grounds’ tot rechtvaardiging van bijvoorbeeld de ontbinding van een demonstratie. Het zonder verdere uitleg gebruiken van algemene en abstracte termen zoals ‘wanordelijkheden’ schendt die plicht; een onjuiste vaststelling van feiten eveneens.13.

Volgens het EHRM is terughoudendheid geboden voor het bestraffen van ‘illegal conduct’ dat verweven is met een demonstratie.14. Toepassing van maatregelen van strafrechtelijke aard vereist bijzondere rechtvaardiging.15. Roorda, Brouwer en Schilder constateren dat strafrechtelijke vervolging, laat staan strafrechtelijke veroordeling van vreedzame demonstranten ‘in beginsel niet [is] toegestaan.’16. Het ontbreken van ‘compelling reasons’ om demonstranten mee te nemen naar het politiebureau ‘to achieve any of the legitimate aims’ vormt een sterke aanwijzing van een disproportionele inbreuk op de vrijheid van meningsuiting.17. Uit EHRM Açik and others tegen Turkije blijkt dat legitieme verwijdering van demonstranten uit een universiteit — naar Nederlands recht een voor de openbare dienst bestemd lokaal en dus vergelijkbaar met de lobby van een ministerie of de publieke tribune van de Tweede Kamer18. — niet zonder meer betekent dat daaropvolgende strafrechtelijke maatregelen, zoals arrestatie en detentie in een politiebureau, ‘necessary in a democratic society’ zijn.19. Benadrukt zij dat in deze zaak de demonstranten weigerden zelf te vertrekken.

Bij de beantwoording van de vraag, of een beperking van het recht op vrijheid van vreedzame vergadering in een democratische samenleving noodzakelijk is, kan volgens een arrest van Uw Raad van 12 november 2024 mede betekenis toekomen aan de omstandigheid dat ‘private property’ in het geding is, bijvoorbeeld als in het verband van een demonstratie een strafbaar feit plaatsvindt dat het ongestoorde genot van privé-eigendom aantast. Die omstandigheid is in dit verband echter niet doorslaggevend. Dat blijkt uit voornoemd arrest, waarin Uw Raad een ontslag van alle rechtsvervolging uitsprak en voorlag een vreedzame ‘sit-in’ in de lobby van het gebouw van de Algemeen Pensioen Groep NV tegen de beleggingsactiviteiten van ABP in de fossiele industrie, welke de demonstranten na een vordering van de beveiliging om het gebouw te verlaten niet beëindigden.20.

Ook de omstandigheid dat bij een demonstratie ‘the effective functioning of Parliament’ in het geding komt — door het EHRM een ‘value of key importance for a democratic society’ genoemd21. — is niet doorslaggevend. Dat moet worden afgeleid uit EHRM 1 september 2022, 23158/20 e.a. (Makarashvili and Others/Georgië), waarin centraal stond het door demonstranten volledig blokkeren van de toegang tot het parlementsgebouw en waarbij de demonstranten aangaven die blokkade vol te houden totdat aan hun politieke eisen was voldaan. Het EHRM oordeelde dat deze blokkade een ontwrichting van het dagelijks leven moet hebben veroorzaakt die verder ging dan een ‘minor disturbance’, waarbij betekenis gaf aan ‘all intents and purposes’ van de demonstranten. Ofschoon de demonstranten geen geweldshandelingen begingen of anderen daartoe aanzetten, konden de volledige obstructie van de ingangen tot het parlementsgebouw en van de politie tot het heropenen van die ingangen, in weerwil van verscheidene hun gegeven waarschuwingen, als ‘reprehensible’ gedrag worden aangemerkt, aldus het Hof. Met die vaststelling was echter de kous niet af. Daarop baseerde het Hof slechts zijn oordeel dat Georgië het belang van handhaving van de openbare orde zwaarder mocht laten wegen dan dat het door de demonstranten voortzetten van de blokkade (het door de politie heropenen van de ingangen was volgens het EHRM ‘niet onredelijk’) en vervolgens beoordeelde het Hof de vraag of de arrestatie en sanctionering van de demonstranten proportioneel waren. Daarbij gaf het betekenis aan de vraag of de demonstranten zonder een eis van voorafgaande aankonding, zonder beperkingen en zonder consequenties de mogelijkheid hadden hun ongenoegens te uiten. Die ruimte hadden zij ten minste anderhalve dag gekregen, aldus het Hof, zodat niet kon worden gezegd dat de autoriteiten onvoldoende tolerantie jegens de bijeenkomst hadden betoond.

Het door vreedzame demonstranten organiseren van een onrechtmatige situatie geeft, kortom, niet de doorslag voor het toepassen van strafrechtelijke maatregelen: de autoriteiten moeten ook in zo'n geval een bepaalde mate van tolerantie tonen, ‘if the freedom of assembly guaranteed by Article 11 of the Convention is not to be deprived of all substance’.22.

Dat het toepassen van strafrechtelijke maatregelen tegen vreedzame demonstranten of personen die hun mening uiten zeer gevoelig ligt, wordt onderstreept door EHRM 11 oktober 2018, 14237/07 (Tuskia and Others/Georgië) en EHRM 30 november 2021, 52358/15 (Genov and Sarbinska/Bulgarije). In de eerste zaak werden de demonstranten, hoogleraren die een sit-in hielden in een universiteit, op grond van administratiefrechtelijke maatregelen aangepakt doch niet gearresteerd, gedetineerd of strafrechtelijk vervolgd. Het EHRM oordeelde dat de artikelen 10 en 11 EVRM niet waren geschonden. In de tweede zaak ging het om een ‘guilty finding’ en de oplegging van administratiefrechtelijke boetes (door het EHRM ‘penalising’ genoemd) wegens ‘hooliganism’ voor het met spuitverf aanbrengen van een mening op een publiek monument, hetgeen een schending van artikel 10 EVRM opleverde. Het EHRM overwoog daartoe onder meer: ‘The salient issue in this case is whether the interference, which took solely the form of a ‘penalt[y]’ rather than of an order requiring the applicants to repair any damage which their act had caused to the monument, was ‘necessary in a democratic society’’. Daaruit moet worden afgeleid dat een kostenverhaal op de daders voor het reinigen van het monument geen verdragsschending zou hebben opgeleverd.

Door het toepassen van strafrechtelijke maatregelen jegens verzoekster en/of de bewezenverklaring en/of verzoeksters schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf van artikel 139 Sr is het recht van de Unie ten uitvoer gebracht zoals bedoeld in artikel 51 lid 1 Handvest van de grondrechten van de EU. De Europese Unie is namelijk partij bij het Verdrag betreffende toegang tot informatie, inspraak in besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden (het Verdrag van Aarhus).23.

Artikel 1 Verdrag van Aarhus luidt in de Nederlandse vertaling als volgt:

Artikel 3 lid 8 luidt:

Onder ‘inspraak in de besluitvorming’ zoals bedoeld in artikel 1 Verdrag van Aarhus dient onder meer vreedzaam klimaatprotest te worden verstaan. Onder verwijzing naar de bevindingen en aanbevelingen van het Compliance Committee bij het verdrag24. benadrukt de UN Special Rapporteur on Environmental Defenders under the Aarhus Convention immers (voetnoten weggelaten):

De verdragspartijen hebben, aldus de Special Rapporteur,

Hij concludeert onder meer:

In artikel 139 lid 1 Sr is door toevoeging van het woord ‘wederrechtelijk’ buiten twijfel gesteld dat het aldaar bedoelde vertoeven, ook al geschiedt dit tegen de wil van de rechthebbende, niet strafbaar is indien dit uit anderen hoofde gerechtvaardigd is.28. In de sfeer van artikel 138 Sr oordeelde Uw Raad in HR 23 april 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY5352 over een stakingsactie van Vakbond FNV bondgenoten, waarbij de verdachte als organizer was betrokken, er onder meer in bestaand dat het hoofdkantoor van schoonmaakbedrijf [A] werd binnengedrongen:

Indien het overheidsoptreden na afloop van een demonstratie disproportioneel is ten opzichte van de in artikel 11 lid 2 EVRM genoemde doelen, is de beperking van het vergaderingsrecht niet ‘noodzakelijk in een democratische samenleving’ en levert dit strijd op met artikel 11 EVRM. Indien dan toch wordt vervolgd, zal de strafrechter naar Nederlands recht op grond van artikel 94 Grondwet de strafbepaling waarop de dagvaarding berust buiten toepassing dienen te laten. Een geslaagd beroep op artikel 11 EVRM brengt met zich mee dat het bewezenverklaarde niet strafbaar is en dit leidt tot ontslag van alle rechtsvervolging (artikel 350 Sv jo. artikel 352 lid 2 eerste volzin Sv).29.

‘s Hofs oordeel, dat na een vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie ‘voor het strafbare feit dat tijdens het demonstreren is gepleegd’ het aan de rechter is om bij het bepalen van de op te leggen straf te kijken of er naast het ingrijpen door de politie en het openbaar ministerie nog ruimte is voor het opleggen van een straf of maatregel, getuigt van een te beperkte, dus onjuiste, rechtsopvatting. Dit oordeel impliceert dat de rechter een vervolgingsbeslissing, die een ontoelaatbare inbreuk op artikel 10 en/of 11 EVRM vormt, dan wel overige genomen strafrechtelijke maatregelen die zo'n inbreuk vormen, slechts kan verwerken in de straftoemetingsbeslissing. Uw Raad heeft geoordeeld dat dergelijke omstandigheden ook kunnen leiden tot niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie dan wel tot ontslag van alle rechtsvervolging van de verdachte,30. terwijl deze volgens de verdediging onder bepaalde omstandigheden ook tot vrijspraak kunnen leiden.31.

Voor zover het hof met zijn oordeel, dat het bij het bepalen van de hoogte van de op te leggen straf rekening houdt met door de politie toegepaste maatregelen, heeft het aan zijn arrest eveneens een te beperkte en dus onjuiste rechtsopvatting ten grondslag gelegd. Ook een maatregel die door het openbaar ministerie of de rechter jegens een demonstrant wordt toegepast (zoals het haar strafrechtelijk vervolgen of het haar opleggen van een strafrechtelijke sanctie) kan op zichzelf een ontoelaatbare inbreuk op artikel 10 en/of 11 EVRM vormen. Zo kan een strafrechtelijke vervolging op zichzelf, ook indien de rechter de demonstrant vrijspreekt, een ontoelaatbaar ‘chilling effect’ hebben.32.

‘s Hofs oordeel, dat verzoeksters verblijf in het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, volgend op de weigering tot opvolging van de vordering tot verwijdering, wederrechtelijk was en/of het (impliciete) oordeel dat de jegens verzoekster toegepaste strafrechtelijke maatregelen (aanhouding en/of ophouden voor onderzoek en/of strafrechtelijke vervolging en/of schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf zoals bedoeld in artikel 139 Sr) een van de in artikel 11 lid 2 EVRM neergelegde doelen diende en/of verenigbaar is met artikel 3 lid 8 Verdrag van Aarhus en/of artikel 12 Handvest van de grondrechten van de EU, getuigt van een onjuiste rechtsopvatting, althans is onbegrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerd en/of niet gebaseerd op ‘relevant and sufficient reasons’.

Dat geldt in het bijzonder voor het oordeel dat de jegens verzoekster op artikel 139 Sr gebaseerde beperking van verzoeksters vergadervrijheid van belang was voor ‘de bescherming van de rechten van anderen’. Dat oordeel is onbegrijpelijk, omdat artikel 139 Sr de openbare orde beoogt te beschermen. Voor zover het hof (impliciet) heeft geoordeeld dat de beperking mocht worden gebaseerd op het door artikel 139 Sr beschemde belang, is ook dat oordeel onbegrijpelijk, althans heeft het onvoldoende uitgelegd waarom de beperking in het licht van de in artikel 11 lid 2 EVRM vermelde belangen gerechtvaardigd was. In ieder geval is dat oordeel niet gebaseerd op ‘relevant and sufficient reasons’. Immers het door artikel 139 Sr beschermde rechtsbelang, ‘openbare orde’, wordt door het in artikel 11 lid 2 EVRM genoemde belang van het voorkomen van wanordelijkheden niet zonder meer ingevuld, omdat dit laatste een beperktere betekenis heeft. Nu het door artikel 139 Sr beschermde belang louter de openbare orde is, geldt dat evenzeer voor het in artikel 11 lid 2 EVRM genoemde belang van het voorkomen van strafbare feiten.

Dat ten aanzien van verzoekster en/of de demonstratie, waaraan zij deelnam, sprake was van wanordelijkheden, heeft het hof niet vastgesteld en kan uit zijn bewijsvoering ook niet worden afgeleid. Het heeft slechts vastgesteld dat het departement de groep demonstranten toestemming had gegeven om tot 17:00 uur in de hal van het ministerie te demonstreren en dat na 17:00 uur verzoekster niet voldeed aan een vordering om zich te verwijderen.

's Hofs oordeel, dat verzoeksters verblijf in het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, volgend op de weigering tot opvolging van de vordering tot verwijdering, wederrechtelijk was en/of het oordeel (in reactie op het verweer van de raadsvrouw), dat de jegens verzoekster toegepaste strafrechtelijke maatregelen (aanhouding en/of ophouden voor onderzoek en/of strafrechtelijke vervolging en/of schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf zoals bedoeld in artikel 139 Sr), ieder op zich of in onderlinge samenhang beschouwd, ‘necessary in a democratic society’ zijn zoals bedoeld in artikel 21 lid 2 IVBPR en/of artikel 11 lid 2 EVRM en/of verenigbaar met artikel 3 lid 8 Verdrag van Aarhus en/of artikel 12 lid 1 Handvest van de grondrechten van de EU, is onjuist en/of onbegrijpelijk en/of niet toereikend gemotiveerd. Althans is dat oordeel niet gebaseerd op ‘relevant and sufficient reasons’.

Het hof heeft in dit verband geoordeeld dat als de politie uiteindelijk besluit dat het nodig is om een einde te maken aan het strafbare feit, de politie dat mag doen, alsook dat de inperking van verzoeksters recht om na 17:00 uur door te demonstreren geen ontoelaatbare inbreuk op haar demonstratierecht vormde nu er een dringende maatschappelijke noodzaak bestond om verzoeksters recht op demonstratie te beperken en dat verzoeksters daaropvolgende verblijf in het ministerie, volgend op de weigering tot opvolging van de vordering tot verwijdering, wederrechtelijk was.

Aldus heeft het hof geoordeeld dat er een noodzaak bestond om het door verzoekster uitgeoefende recht als neergelegd in de artikelen 21 IVBPR en 11 EVRM na 17:00 uur te beperken door middel van een aanhouding. Dat is echter niet begrijpelijk in het licht van 's hofs oordeel dat het er ‘op zichzelf’ met de verdediging mee eens is dat (omdat de demonstratie een vreedzaam en beperkt karakter had en gelet op het demonstratierecht) de politie er ook voor had kunnen kiezen minder verstrekkende maatregelen te treffen dan is gedaan en dat de politie verzoekster na aanhouding en uitzetting op een andere plek had kunnen heenzenden. In dat laatste oordeel ligt besloten dat het hof het onnodig vond dat verzoekster ten spoedigste werd overgebracht naar een plaats voor verhoor ter voorgeleiding aan de hulpofficier van justitie of de officier van justitie zoals bedoeld in artikel 53 lid 2 Sv, zodat zijn oordeel, dat het achteraf bezien ‘necessary in a democratic society’ was verzoekster aan te houden, niet zonder meer begrijpelijk is en/of niet toereikend gemotiveerd. Volgens 's hofs oordeel kon immers worden volstaan met minder vergaande beperkingen.

Ook is niet begrijpelijk, althans niet toereikend gemotiveerd, 's hofs (impliciete) oordeel dat het jegens verzoekster toegepaste ophouden voor onderzoek en haar strafrechtelijke vervolging ‘necessary in a democratic society’ zijn. Het hof heeft immers geoordeeld dat wegens het vreedzame en beperkte karakter van de demonstratie de politie er ook voor had kunnen kiezen om minder verstrekkende maatregelen te treffen dan nu is gedaan, door verzoekster na de aanhouding en uitzetting op een andere plek heen te zenden, in plaats van haar mee te nemen naar het bureau, daar voor te geleiden en vervolgens op te houden voor onderzoek, terwijl het openbaar ministerie had kunnen afzien van de vervolging van de verdachte. Ook in dit verband heeft het hof ervan blijkgegeven dat kon worden volstaan met minder ingrijpende maatregelen.

In het verlengde hiervan is ook onjuist en/of onbegrijpelijk en/of niet toereikend gemotiveerd de bewezenverklaring van ‘wederrechtelijk’ en/of verzoeksters schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf van artikel 139 Sr.

Tot slot heeft het hof miskend dat verzoekster deelnam aan vreedzaam klimaatprotest, zodat de bewezenverklaarde gedraging kwalificeert als ‘inspraak in de besluitvorming’ als bedoeld in artikel 1 Verdrag van Aarhus en een schuldigverklaring een schending oplevert van de ‘binding obligation’ op grond van artikel 3(8) van dit verdrag ‘to ensure that environmental defenders are not penalized, persecuted, or harassed’.

Het arrest kan, gelet op hetgeen in de vier deelklachten is gesteld, niet in stand blijven.

Voor de oplossing van dit geschil c.q. het beantwoorden van rechtsvragen in verzoeksters zaak is het van belang dat Uw Raad op de voet van artikel 267 VWEU de hierna te formuleren prejudiciële vragen stelt aan het Hof van Justitie van de EU. Die vragen zien op de reikwijdte van de bescherming die verzoekster in deze zaak ontleent aan artikel 3 lid 8 Verdrag van Aarhus.

Vooropgesteld zij dat het Hof van Justitie van de EU heeft overwogen dat internationale verdragen, die zijn gesloten door de Unie, voorwerp van een prejudiciële procedure kunnen vormen.33. Verwezen zij voorts naar het kader zoals hiervoor uiteengezet onder kantlijnnummers 17 tot en met 22.

Die mogelijkheid is een verplichting voor rechterlijke instanties die in hoogste instantie recht spreken. Met deze verwijzingsplicht wordt voorkomen dat de hoogste rechtspraak in een lidstaat zich ontwikkelt in strijd met het Unierecht en daardoor andere rechterlijke instanties van die lidstaat in dezelfde zin gaan beslissen.34.

De verplichting van de hoogste rechter tot het stellen van prejudiciële vragen geldt niet als de uitleg van het Unierecht niet noodzakelijk is om tot een beslissing te komen, als de juiste uitlegging van het Unierecht zo voor de hand ligt dat daarover geen enkele redelijke twijfel kan bestaan of als de betrokken Uniebepaling al door het Hof van Justitie van de EU is uitgelegd.35.

Deze uitzonderingen doen zich in verzoeksters zaak niet voor.

De prejudiciële vragen die in dit licht in verzoeksters zaak aan het Hof van Justitie van de EU dienen te worden gesteld, zijn de volgende.

Het hof heeft onder ‘zaak met parketnummer 09-031276-21’ ten laste van verzoekster bewezen verklaard dat zij

Verzoeksters raadsvrouw mr. C.J.M. van den Brûle heeft volgens haar in hoger beroep overgelegde pleitnota betoogd dat verzoekster dient te worden ontslagen van rechtsvervolging, omdat een strafrechtelijke veroordeling een ontoelaatbare inbreuk maakt op de artikelen 10 en 11 EVRM. Daartoe heeft zij een uitvoerig juridisch kader geschetst en aansluitend aangevoerd:

Het hof heeft dit verweer verworpen zoals weergegeven in middel 1 (kantlijnnummer 3) en als volgt:

Voor het juridisch kader zij verwezen naar middel 1, kantlijnnummers 4 tot en met 22 en 24.

's Hofs oordeel (in reactie op het verweer van de raadsvrouw), dat de jegens verzoekster toegepaste strafrechtelijke maatregelen (aanhouding en/of ophouden voor onderzoek en/of strafrechtelijke vervolging en/of schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf zoals bedoeld in artikel 144 Sr), ieder op zich of in onderlinge samenhang beschouwd, ‘necessary in a democratie society’ zijn zoals bedoeld in artikel 21 lid 2 IVBPR en/of artikel 11 lid 2 EVRM en/of verenigbaar met artikel 3 lid 8 Verdrag van Aarhus en/of artikel 12 lid 1 Handvest van de grondrechten van de EU, is onjuist en/of onbegrijpelijk en/of niet toereikend gemotiveerd. Althans is dat oordeel niet gebaseerd op ‘relevant and sufficient reasons’.

Het hof heeft in dit verband geoordeeld dat de inperking van verzoeksters recht om te demonstreren in de plenaire vergaderzaal van de Tweede Kamer, door haar uit de zaal te verwijderen en aan te houden, geen ontoelaatbare inbreuk op haar demonstratierecht vormde, omdat door haar wijze van demonstreren een openbare vergadering van de Tweede Kamer der Staten-Generaal werd verstoord en ingrijpen door de politie noodzakelijk was omdat zij en haar medeverdachten door hun wijze van optreden het democratisch proces verstoorden. In dat oordeel heeft het hof betrokken dat er diezelfde dag op het Plein in Den Haag een aangekondigde demonstratie van Extinction Rebellion plaatsvond waarbij, aldus het hof, verzoekster zich had kunnen aansluiten.

Aldus heeft het hof geoordeeld dat er een noodzaak bestond om het door verzoekster uitgeoefende recht als neergelegd in de artikelen 21 IVBPR en 11 EVRM te beperken door middel van een aanhouding. Dat is echter niet begrijpelijk in het licht van 's hofs overweging dat het er ‘op zichzelf’ met de verdediging mee eens is dat (omdat de demonstratie een vreedzaam en beperkt karakter had en gelet op het demonstratierecht) de politie er ook voor had kunnen kiezen minder verstrekkende maatregelen te treffen dan is gedaan en dat de politie verzoekster na aanhouding en uitzetting op een andere plek had kunnen heenzenden.36. In dat laatste oordeel ligt besloten dat het hof het onnodig vond dat verzoekster ten spoedigste werd overgebracht naar een plaats voor verhoor ter voorgeleiding aan de hulpofficier van justitie of de officier van justitie zoals bedoeld in artikel 53 lid 2 Sv, zodat zijn oordeel, dat het achteraf bezien ‘necessary in a democratie society’ was verzoekster aan te houden, niet zonder meer begrijpelijk is en/of niet toereikend gemotiveerd. Volgens 's hofs oordeel kon immers worden volstaan met minder vergaande beperkingen.

Ook is niet begrijpelijk, althans niet toereikend gemotiveerd, 's hofs (impliciete) oordeel dat het jegens verzoekster toegepaste ophouden voor onderzoek en haar strafrechtelijke vervolging ‘necessary in a democratic society’ zijn. Het hof heeft immers overwogen dat wegens het vreedzame en beperkte karakter van de demonstratie de politie er ook voor had kunnen kiezen om minder verstrekkende maatregelen te treffen dan nu is gedaan, door verzoekster na de aanhouding en uitzetting op een andere plek heen te zenden, in plaats van haar mee te nemen naar het bureau, daar voor te geleiden en vervolgens op te houden voor onderzoek, terwijl het openbaar ministerie had kunnen afzien van de vervolging van verzoekster. Aldus heeft ook in dit verband het hof ervan blijkgegeven dat kon worden volstaan met minder ingrijpende maatregelen.

Ook indien in cassatie ervan moet worden uitgegaan dat 's hofs overweging, dat de politie er ook voor had kunnen kiezen minder verstrekkende maatregelen te treffen dan is gedaan en verzoekster na aanhouding en uitzetting op een andere plek had kunnen heenzenden, niet betrekking heeft op de zaak met parketnummer 09-031276-21, dan is zijn (impliciete) oordeel, dat verzoeksters ophouden voor onderzoek, strafrechtelijke vervolging, schuldigverklaring en/of de kwalificatie van het tenlastegelegde feit als het misdrijf zoals bedoeld in artikel 144 Sr, telkens op zich of in onderlinge samenhang beschouwd, ‘necessary in a democratic society’ is als bedoeld in artikel 21 lid 2 IVBPR en/of artikel 11 lid 2 EVRM en/of verenigbaar met artikel 3 lid 8 Verdrag van Aarhus en/of artikel 12 lid 1 Handvest van de grondrechten van de EU, nog steeds niet begrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerd c.q. niet voorzien van ‘relevant and sufficient reasons.’ Immers heeft het hof aan de noodzaak van het toepassen van deze maatregelen geen enkele overweging gewijd (slechts heeft het geoordeeld dat verzoeksters verwijdering uit de zaal en haar aanhouding geen ontoelaatbare inbreuk op haar demonstratierecht vormden).

Dit klemt temeer gezien de volgende omstandigheden. Het hof heeft niet ervan blijkgegeven in dit verband ‘alles te hebben afgewogen’ (vgl. HR 19 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1742) c.q. ‘the case as a whole’ te hebben beoordeeld, terwijl de opdracht tot opgaaf van 'relevant and sufficient reasons’, mede gelet op het subsidiariteitsbeginsel, is gericht aan het hof, dat hiertoe bovendien, als feitenrechter het beste in staat is. Verder heeft het hof in ieder geval ten aanzien van de zaak met parketnummer 09-248055-21 onmiskenbaar geoordeeld dat de politie er ook voor had kunnen kiezen minder verstrekkende maatregelen te treffen, zodat het de vraag, waarom dat voor parketnummer 09-031276-21 niet zou opgaan, ten onrechte in het midden heeft gelaten. Uit 's hofs vaststellingen blijkt immers dat ook verzoeksters demonstratie in de Tweede Kamer een ‘vreedzaam en beperkt karakter’ had. Daaruit moet worden afgeleid dat verzoeksters demonstratie een ontwrichting van het dagelijks leven veroorzaakte die niet verder ging dan een 'minor disturbance’. Het tegendeel blijkt in ieder geval niet. Ook moet uit de vaststellingen van het hof worden afgeleid dat verzoekster het ingrijpen door de handhavers niet heeft tegengewerkt of eventueel tot haar gerichte vorderingen heeft genegeerd. In ieder geval kan de vaststelling, dat verzoekster en haar mededemonstranten het democratisch proces verstoorden, de verwerping van het verweer van de raadsvrouw niet zelfstandig dragen.

Mede in het licht van de eisen die de ‘necessity’-toets stelt, is het de vraag of de delictsomschrijving van artikel 144 Sr — doordat daarin niet expliciet ‘wederrechtelijk’ als bestanddeel is opgenomen — nog wel voldoende flexibel aansluit aan de principes die in het internationaal recht zijn ontwikkeld. Het bestanddeel ‘opzettelijk verstoren’ in artikel 144 Sr verhoudt zich immers niet zonder meer met het principe dat een vreedzame vergadering in beginsel naar eigen inzicht van de demonstrant mag worden vormgegeven en 'within sight and sound’ van haar ‘target object’ moet kunnen plaatsvinden, hetgeen derhalve evenzeer geldt wanneer die vergadering qua uitingen een andere vergadering als doelwit heeft.

In dergelijke omstandigheden noopt deze notie in ieder geval tot grote terughoudendheid bij de kwalificatie van een deelname aan een vreedzame vergadering als het strafbare feit van artikel 144 Sr. Voor zover de ‘necessity’-toets daarvoor toereikend het vereiste ventiel kan vormen, heeft het hof dat miskend.

Tot slot heeft het hof miskend dat verzoekster deelnam aan vreedzaam klimaatprotest, zodat de bewezenverklaarde gedraging kwalificeert als ‘inspraak in de besluitvorming’ als bedoeld in artikel 1 Verdrag van Aarhus en een schuldigverklaring een schending oplevert van de ‘binding obligation’ op grond van artikel 3(8) van dit verdrag ‘to ensure that environmental defenders are not penalized, persecuted, or harassed’.

Het arrest kan niet in stand blijven.

Voor zover het hof in zijn beoordeling van de zaak onder parketnummer 09-031276-21 heeft betrokken dat er diezelfde dag op het Plein in Den Haag een aangekondigde demonstratie van Extinction Rebellion plaatsvond waarbij verzoekster zich had kunnen aansluiten, is dat oordeel onjuist en/of onbegrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerd.

Op de eerste plaats heeft het hof noch uit het gebezigde bewijsmateriaal, noch uit het verhandelde ter terechtzitting (ook niet in eerste aanleg) kunnen afleiden een andere demonstratie plaatsvond, terwijl het ook niet het wettige bewijsmiddel heeft aangeduid waaraan het deze omstandigheid heeft ontleend.37. Ook heeft het hof uit het gebezigde bewijsmateriaal of uit het verhandelde ter terechtzitting niet kunnen afleiden dat verzoekster ermee bekend was dat een andere demonstratie plaatsvond. Verder heeft het hof ten onrechte niets vastgesteld over het tijdstip waarop die demonstratie in vergelijking met het tijdstip van verzoeksters demonstratie in de Tweede Kamer plaatsvond. Tot slot heeft het hof niet vastgesteld dat verzoekster tot het zich aansluiten bij de andere demonstratie in de gelegenheid is gesteld. Uit 's hofs vaststellingen blijkt niet dat dat waarschijnlijk is: verzoekster werd immers na aanhouding direct afgevoerd naar het politiebureau en aldaar opgehouden voor onderzoek.

Op de tweede plaats heeft het hof met deze overweging miskend dat verzoekster (en haar mededemonstranten) het recht hadden zelf te bepalen op welke wijze hun demonstratie de meeste impact zou hebben, en dus wanneer en waar (ten opzichte van het 'target object"), alsook hoe, deze zou plaatsvinden. Verzoeksters demonstratie diende voorts op eigen merites te worden beoordeeld, zodat geen betekenis toekomt aan de mogelijkheid om op een andere plaats en tijd en in een andere vorm te kunnen demonstreren. In wezen is 's hofs overweging te dezen een dooddoener, omdat immers in alle gevallen over demonstranten kan worden gesteld dat zij ook anders, elders en op een andere tijd hun mening kunnen uiten.

Ook om deze redenen kan het arrest niet in stand blijven.

Ook voor de oplossing van dit geschil c.q. het beantwoorden van rechtsvragen in terzake het feit onder parketnummer 09-031276-21 is het van belang dat Uw Raad op de voet van artikel 267 VWEU de in middel 1 onder kantlijnnummer 42 geformuleerde prejudiciële vragen stelt aan het Hof van Justitie van de EU.38.

Deze schriftuur wordt ondertekend en ingediend door mr. W.H. Jebbink, advocaat, kantoorhoudende te Amsterdam aan het Singel 362, die bij dezen verklaart tot deze ondertekening en indiening bepaaldelijk te zijn gevolmachtigd door verzoekster in cassatie.

Amsterdam, 29 december 2024,

W.H. Jebbink