V.4.1 Een materieel schuldbeginsel?

Stelt de onschuldpresumptie naast eisen aan het bewijs van schuld, ook eisen aan de schuld die bewezen moet worden? Met andere woorden: heeft de te bewijzen schuld een autonome betekenis, of onderzoeken toezichthoudende organen alleen de wijze waarop de nationaalrechtelijke voorwaarden voor strafbaarheid zijn vervuld? In hoofdstuk III kwam naar voren dat het ogenschijnlijk paradoxale effect van die laatste, zuiver procedurele invulling zich bij nader inzien goed laat verdedigen, maar dat de onschuldpresumptie er in beginsel evenmin aan in de weg staat om aan guilt materiële eisen te stellen, zij het dat de onschuldpresumptie zelf die eisen niet kan verklaren of onderbouwen.1

De positiefrechtelijke vraag of uit het verdragsrecht op de onschuldpresumptie strafbaarheidsvoorwaarden zelfstandig voortvloeien, is al jaren onderwerp van discussie. Vooral aanvaarding van het materiële schuldbeginsel over de band van de onschuldpresumptie is bepleit.2 Dat ligt niet aan het IVBPR en de zienswijzen van het VN Mensenrechtencomité. Zij bieden geen aanknopingspunten voor een autonome interpretatie van ‘guilty’.3 Evenmin schrijft de richtlijn of het Hv lidstaten voor bepaalde strafbaarheidsvoorwaarden in hun materiële strafrecht te incorporeren.4 De Straatsburgse rechtspraak is daarentegen rijk aan casuïstiek. Over de betekenis daarvan bestaat evenwel verdeeldheid. Zo oordeelde het toenmalige House of Lords in 2008 op basis van die jurisprudentie dat artikel 6 lid 2 EVRM louter procedurele eisen stelt en dus uitsluitend beschermt tegen verschuivingen in de bewijslast of het te gemakkelijk aannemen van bewijs.5 Daarentegen is de in de Nederlandse literatuur heersende opvatting dat het EHRM over de band van de onschuldpresumptie op zijn minst enige materiële voorwaarden aan de strafrechtelijke aansprakelijkheid stelt, hetgeen veelvuldig (mede) wordt ontleend aan de rechtspraak van het Hof over rechtsvermoedens.6

Mijns inziens stelt het EHRM aan de strafrechtelijke aansprakelijkheid een autonoom vereiste, maar reikt dit vereiste niet zover als het Nederlandse schuldbeginsel reikt. Ter verduidelijking van hetgeen het EHRM volgens mij wel en niet van het nationale recht verlangt, is het Italiaanse schuldbeginsel zoals besproken door Panebianco instructief.7 Het Italiaanse recht maakte volgens Panebianco van oudsher onderscheid tussen een verbod op strafrechtelijke aansprakelijkheid voor de gedragingen van een ander en aansprakelijkheid voor eigen, wederrechtelijke gedragingen waarbij iedere vorm van mens rea ontbreekt, bijvoorbeeld door feitelijke of juridische dwaling. Dat eerste is een vorm van risicoaansprakelijkheid die het Italiaanse schuldbeginsel sinds jaar en dag verbiedt. Een verbod op straf zonder verwijtbare cognitieve toestand was minder vanzelfsprekend en geldt pas sinds de jaren ’80 van de vorige eeuw. Tegen deze differentiatie pleit dat het onderscheid tussen beide tamelijk vloeiend kan zijn.8 Net als het Italiaanse recht, verbiedt het Nederlandse recht in beginsel dan ook beide.9 Uit de rechtspraak van het EHRM volgt nochtans rechtstreeks en met zoveel woorden dat bestraffing voor de gedragingen van een ander ongeoorloofd is, terwijl een breder verbod op bestraffing bij afwezigheid van verwijtbaarheid daarin mijns inziens niet (zonder meer) ligt besloten.10