III.4.2 Bescherming en bevordering van de rechtsstaatidee

Bescherming en bevordering van de rechtsstaatidee vormen een tweede ratio voor de bewijsdimensie van de onschuldpresumptie.1 Het begrip rechtsstaat is tamelijk diffuus, maar in de hier relevante kern gaat het er volgens mij om dat het recht de macht van de overheid reguleert en dat de overheid zich aan dat recht gebonden weet.2 Deze op burgerlijke vrijheid, rechtszekerheid en bescherming tegen willekeur te stoelen idee houdt nauw verband met het legaliteitsbeginsel. In breed, constitutioneel perspectief houdt dit beginsel in dat alle dwingende, vrijheden beperkende, overheidsbemoeienis een wettelijke grondslag moet hebben.3 Dat rechtsstatelijke idee is het gevolg van de ‘vlekwerking’ van een strafrechtelijk legaliteitsbeginsel.4 Het verbaast niet dat juist in het materiële strafrecht het legaliteitsbeginsel van oudsher sterk is beklemtoond en daaraan nadere eisen zijn gesteld. Het strafrecht betreft immers dwingend recht bij uitstek.5 Het legaliteitsbeginsel in brede zin, waaronder ook het strafvorderlijk legaliteitsbeginsel is te scharen,6 en de daarachter schuilende beginselen van vrijheid, rechtszekerheid en verboden willekeur, maken een belangrijk kenmerk van de klassiek-liberale rechtsstaat duidelijk: de staat mag alleen ingrijpen in het leven van burgers wanneer aan de daarvoor bestaande, vooraf bepaalde voorwaarden is voldaan. Optreden is ontoelaatbaar tenzij daartoe bevoegdheid bestaat. Niet-optreden is uitgangspunt. Voor niet-optreden hoeft geen wettelijke grondslag te bestaan. Zou dit andersom zijn, zou de overheid volledig vrij zijn de burgerlijke vrijheden van haar ingezetenen aan te tasten tenzij de wet beperkingen stelt, dan zou de burger aan rechtsonzekerheid en de willekeur van de overheid zijn overgeleverd.

De gronden en voorwaarden voor bestraffing zijn op grond van het strafrechtelijk legaliteitsbeginsel steeds te vinden in het materiële strafrecht. De legitimiteit van het overheidsingrijpen staat of valt echter niet alleen met het bestaan van redelijke voorwaarden voor bestraffing, maar is ook afhankelijk van de materiële verwezenlijking van die voorwaarden in het concrete geval. Die verwezenlijking moet manifest zijn en staat daarom in het strafproces centraal. De vraag is daarin steeds aan de orde of de overheid een recht tot ingrijpen heeft verworven. De legitimiteit van ingrijpend overheidsoptreden is alleen gewaarborgd wanneer de vervulling van de daarvoor geldende voorwaarden – bij voorkeur in het openbaar – wordt gedemonstreerd. De waarheidsvinding is om die reden in het strafrecht als ‘asymmetrisch’ of ‘scheef’ te karakteriseren.7 Het gaat daarbij steeds om de schuld van de verdachte, terwijl de rol van onschuld in het strafproces marginaal is.8 Niet alleen teneinde veroordeling van onschuldigen te voorkomen is de vrijspraak het noodzakelijke gevolg van twijfel omtrent de schuld van de verdachte. De vrijspraak van de in werkelijkheid schuldige bij onvoldoende bewijs vloeit ook voort uit de algemene, rechtsstatelijke verhoudingen tussen overheid en burger en is op die manier het (juiste) resultaat van een wens tot ingrijpend optreden waarvoor een rechtmatige grondslag niet manifest is geworden. Zo bezien is een strafproces niet mislukt als bij gebrek aan bewijs moet worden vrijgesproken.9 Voor bestraffend overheidsoptreden is een bijzondere legitimatie nodig, die zich niet alleen in het recht, maar ook in de feiten voldoende behoort af te tekenen. De bewijsdimensie waarborgt dat.

Deze grondslag heeft aanvullende betekenis naast het belang niet te komen tot onterechte veroordelingen. Ten eerste verklaart deze dat ook ten aanzien van in werkelijkheid schuldigen de bewijsdimensie in acht moet worden genomen. Daarnaast verzet de rechtsstaatgedachte zich – anders dan de eerste grondslag – in beginsel niet alleen tegen een op de verdachte rustende plicht het ontbreken van een strafbaarheidsvoorwaarde te bewijzen en ertegen hem bij twijfel daaromtrent te veroordelen. Ook een op hem rustende verplichting omtrent een strafbaarheidsvoorwaarde twijfel te zaaien, om het als een probleem op te werpen zogezegd, staat daarmee op gespannen voet. Laatstgenoemde ‘pure’ bewijsvoeringslast leidt niet tot een groot risico op onterechte veroordelingen. Immers wordt bij redelijke twijfel omtrent de schuld van de verdachte ‘gewoon’ vrijgesproken. Reeds werd opgemerkt dat om die reden in de jurisprudentie van diverse common law jurisdicties een evidential burden met de onschuldpresumptie niet botst.10 Zou echter na dagvaarding op de verdachte steeds de verplichting rusten omtrent de tenlastelegging twijfel te zaaien voordat van het Openbaar Ministerie iets wordt verlangd, dan conflicteert dat met bovengenoemde eis van rechtsstatelijkheid. De Staat heeft een duty to begin.11 Het Amerikaanse Hooggerechtshof overwoog daarover in Tot/United States:

De aanname dat verdachten en hun raadslieden zullen aanvoeren wat in het belang van de verdediging moet worden aangevoerd, is adversariële strafrechtsstelsels niet vreemd. Dat tekortschieten daarin tot een onterechte veroordeling kan leiden, is dan ook op zichzelf niet de reden om een bewijsvoeringslast ontoelaatbaar te achten. De onschuldpresumptie vergt evenwel ook dat de Staat zijn recht tot ingrijpen tot op zekere hoogte demonstreert voordat van de verdachte een zekere tegenspraak mag worden gevergd. Naarmate meer is aangetoond, lijkt effectieve participatie van de verdachte teneinde zich van aansprakelijkheid te bevrijden in dat perspectief steeds iets minder problematisch.