II.8 Intermezzo: de onschuldpresumptie in de common law

Waar in Frankrijk aan het eind van de achttiende eeuw het uit de onschuldpresumptie afgeleide bejegeningsrecht het oorspronkelijke aan het bewijs in strafzaken gerelateerd begrip van het principe naar de achtergrond drong, is die laatste betekenis voor de op het Engelse recht geënte rechtsstelsels juist van groot belang gebleven. Vaak verkondigd is de opvatting dat de onschuldpresumptie van oorsprong een common law-principe is en dat daaraan de huidige positie als fundamenteel grondrecht te danken is.1 In velerlei opzicht was het Engelse strafproces zijn continentale evenknie in de middeleeuwen vermoedelijk inderdaad vooruit.2 Die voorsprong was evenwel nu juist niet gelegen in een verder gevorderde ontwikkeling van de onschuldpresumptie.3

Verdedigd is dat reeds de Magna Carta (1215) een vermoeden van onschuld bevatte.4 Die stelling berust op artikel 39 van de Magna Carta:

Het betreft een vroege codificatie van een eis van rechtsstatelijkheid die tegenwoordig wel als uitwerking van de onschuldpresumptie wordt beschouwd. Van een vermoeden van onschuld in woordelijke zin is echter geen sprake.

Als eerste bij Bracton (1210-1268), kwam vanaf de dertiende eeuw een goedheidsvermoeden voor in de Engelse rechtsgeleerdheid: “De quolibet ho-mine praesumitur quod sit bonus homo donec probetur in contrarium.”6 Dit betreft evenwel geen autonoom common law adagium. Bracton ontleende het hoogstwaarschijnlijk rechtstreeks aan Bernardus Parmensis. Bracton geldt namelijk als één van de belangrijkste verantwoordelijken voor de overname in het Engelse recht van rechtsfiguren uit de romeins-canonieke rechtstraditie in het algemeen,7 en van rechtsvermoedens in het bijzonder.8 Het goedheidsvermoeden haalt Bracton overigens aan in een civielrechtelijke context.9

Van een algemeen het strafproces structurerend principe kon ook geen sprake zijn, gelet op de wijze waarop het Engelse strafproces was ingericht. Zo werd na afschaffing van de godsoordelen de Grand Jury geïnstitutionaliseerd. Deze moest oordelen of voldoende grond bestond om te komen tot berechting van de verdachte ten overstaan van een Petty Jury.10 Daarnaast was de positie van de (petty) jury nauwelijks gereguleerd. De jury hoefde zich van het bewijs niets aan te trekken, er bestond geen verbod om in zowel de grand als petty jury plaats te nemen en eisen als onafhankelijkheid en onpartijdigheid werden niet gesteld.11 Allen is dan ook stellig over het Engelse strafproces zoals dat gold tot de zeventiende eeuw: “The presumption of innocence was not only absent from, but antoganistic to, the whole system of penal procedure.”12 Auteurs die het tegendeel beweren, baseren zich op vindplaatsen van de wél diepgewortelde Trajanusregel, maar een vermoeden van onschuld ontbreekt.13

Via hoofdzakelijk het werk van Menochius vond het op de theorie van Alciatus gebaseerde gebruik van vermoedens als bewijslastverdelingsmechanisme ook ingang in het Angelsaksische recht.14 In deze betekenis liet ook het General Court, een wetgevend orgaan van kolonie Massachusetts, zich over de onschuldpresumptie uit (1657):

Het is de oudste bekende vindplaats van de onschuldpresumptie als bewijslastregel in het Angelsaksische recht.

Nadien groeide de bekendheid van het bewijsrechtelijk adagium in de common law,16 alhoewel de impact op het bewijsrecht aanvankelijk vermoedelijk klein was.17 Quintard-Morénas stelt dat vanaf de zeventiende eeuw de onschuldpresumptie niet langer enkel bewijslastregel was, maar ook diende als een de verdachte beschermend schild tegen aan veroordeling voorafgaande bestraffing.18 De door hem aangehaalde bronnen laten zien dat op grond van de onschuldpresumptie tegen aantastingen van de goede naam van een verdachte werd geageerd. Dit was op het Europese vasteland nog niet het geval. Hoewel Quintard-Morénas anders wil doen geloven, is in elk geval tot aan de verschijning van Beccaria’s Dei delitti e delle pene (1764) in de door hem aangehaalde bronnen van een verdergaand verbod van op veroordeling anticiperende bestraffing evenwel geen sprake.19 Er lijkt dan ook weinig reden aan te nemen dat de onschuldpresumptie als tegen premature bestraffing beschermend principe een Angelsaksische oorsprong heeft.20

In het begin van de negentiende eeuw neemt de interesse voor het vermoeden van onschuld in de common law aanzienlijk toe. Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw ontplooide zich het adversariële karakter van het Angelsaksische strafproces zoals we dat tegenwoordig kennen. Daardoor kwam de verantwoordelijkheid voor de bewijsvoering bij de partijen te rusten, terwijl het vooronderzoek een relatief beperkte rol toekwam.21 Aan het begin van de negentiende eeuw ontstond tegen die achtergrond een law of evidence.22 In de belangrijkste bewijsrechtelijke handboeken en in de rechtspraak vindt men vanaf die tijd de onschuldpresumptie als bewijslastverdelingsmechanisme terug.23 Pas halverwege diezelfde eeuw werd zij in verband gebracht met de zelfstandig tot ontwikkeling gekomen bewijsmaatstaf van reasonable doubt.24 Wanneer de onschuldpresumptie exact tot het positieve recht van Engeland en Amerika is doorgedrongen, is onduidelijk. Allen legt de definitieve opname van de onschuldpresumptie in het Engelse recht in 1865, in de zaak Reg v. White. Hij is tevens van mening dat in de Verenigde Staten de onschuldpresumptie tot de uitspraak van het Supreme Court in Coffin/United States in 1895 niet tot volle wasdom was gekomen.25

Dat het hoogste gerecht van de Verenigde Staten van Amerika in 1895 in Coffin/USA de onschuldpresumptie “the undoubted law, axiomatic and elementary, [...] [whose] enforcement lies at the foundation of the administration of our criminal law” noemt, lijkt – ook gelet op de gegeven onderbouwing26 – vanuit historisch perspectief overdreven. Op basis van onderzoek naar enkele Engelse zaken uit de negentiende eeuw, stelde Thayer dat:

Ook Allen zag een beperkte rol voor de onschuldpresumptie:

Ofschoon ook in de Angelsaksische rechtsgeschiedenis rudimenten zijn te vinden van een begrip van de onschuldpresumptie als beginsel dat het individu beschermt tegen bestraffing zonder veroordeling, is de betekenis steeds primair die van bewijslastregel geweest. In 1979 bevestigde het Supreme Court van de Verenigde Staten nog dat “[t]he presumption of innocence is a doctrine that allocates the burden of proof in criminal trials.”29 De onschuldpresumptie had daarom volgens het Hof pertinent geen betrekking op de wijze waarop voorlopige hechtenis wordt tenuitvoergelegd en op het vooronderzoek in het algemeen.30