V.3.3.5 Niet-onherroepelijke schuldvaststelling: onschuldpresumptie in beroep en cassatie?

Eindigt een strafzaak in een veroordeling dan doorbreekt dat de onschuldpresumptie. Hiervoor bleek de onschuldpresumptie volgens het EHRM op de strafoplegging al niet meer van toepassing. De aanwending van rechtsmiddelen stelt een veroordeling echter opnieuw ter discussie. Herleeft de onschuldpresumptie als het ware door de aanwending van rechtsmiddelen tegen een veroordeling?

In algemene zin is het antwoord daarop bevestigend. Volgens de vaste rechtspraak van het EHRM geldt de onschuldpresumptie “in the absence of a final conviction”.1 Want, zo stelt het Hof ook: “It is the essence of the principle of presumption of innocence that it can only be invalidated by a final conviction in accordance with the law.”2 De richtlijn geldt blijkens artikel 2 eveneens “until the decision on the final determination of whether that person has committed the criminal offence concerned has become definitive”. En ook het VN Mensenrechtencomité heeft publieke uitlatingen over schuld na veroordeling in eerste aanleg met de onschuldpresumptie strijdig geoordeeld.3 Op de keper beschouwd is de toepasselijkheid van artikel 6 lid 2 EVRM dus niet lineair. De schuldvaststelling in eerste aanleg stelt de bepaling buiten bedrijf ten aanzien van de strafoplegging, maar het vermoeden van onschuld geldt opnieuw in hogere instantie.

Omdat hoger beroep vaak een integrale herbeoordeling van zowel de feiten als rechtsvragen uit de eerste aanleg behelst, ligt de toepasselijkheid van het beginsel in appel voor de hand.4 Of de onschuldpresumptie ook in meer met cassatie vergelijkbare procedurefasen in dezelfde mate heeft te gelden, is minder zeker.5 Een drietal Straatsburgse arresten lijken moeilijk met elkaar te rijmen. In alle drie ging het om een Franse regeling waarin een cassatieberoep enkel in behandeling wordt genomen, indien de verdachte zich laat insluiten op de dag voor de uitspraak op het verzoek tot cassatie. In twee zaken had de verdachte dat geweigerd en was dus geen uitspraak gedaan, hetgeen een onaanvaardbare beperking van het recht op toegang tot een rechter opleverde.6 Daarbij overwoog het Hof dat “[m]ore fundamentally, respect for the presumption of innocence, combined with the suspensive effect of appeals on points of law, militates against the obligation for a defendant at liberty to surrender to custody, however short a time his incarceration may last”. Hoewel de klacht dus vanwege een ontoelaatbare toegangsbelemmering tot schending leidde, was de onschuldpresumptie voor dat oordeel mede bepalend. In de derde zaak echter, had de verdachte zich wél vrijwillig in hechtenis laten nemen. Het cassatieberoep werd verworpen en de verdachte klaagde in Straatsburg niet over schending van het recht op toegang, hij was immers ontvangen, maar van de onschuldpresumptie. De klacht was manifest ongegrond, nu de verdachte in twee instanties op tegenspraak was veroordeeld.7

Dat de onschuldpresumptie in beginsel geldt tot de schuld van de verdachte onherroepelijk is vastgesteld, uit zich niet alleen in de toepasselijkheid van dat beginsel op de appel- en cassatiefase. Een en ander brengt ook mee dat met andere strafrechtelijke veroordelingen van de verdachte, bij bijvoorbeeld de bepaling van herhalingsgevaar in het kader van de voorlopige hechtenis,8 of bij de vaststelling van recidive als strafverzwarende omstandigheid,9 pas rekening mag worden gehouden nadat die andere veroordeling onherroepelijk is geworden.10

Aan de andere kant brengt de onherroepelijkheidseis niet mee dat een veroordeling in eerste aanleg voor de werking van het onschuldvermoeden helemaal betekenisloos is. Het is vaste rechtspraak van het EHRM dat de aard van een beroepsprocedure kan meebrengen dat sommige van de rechten uit artikel 6 in die fase van het strafproces een andere invulling krijgen.11 In het kader van de onschuldpresumptie betekent dit onder meer dat de straf die in een eerste procedurefase is opgelegd onder omstandigheden kan worden geëxecuteerd.12 Ook is de veroordeling van de verdachte in eerste aanleg een relevante factor bij de beoordeling of publieke uitlatingen over de verdachte de grenzen van de behandelingsdimensie overschrijden.13