V.3.3.3 Schuldvaststelling zonder rechter: bestuurlijke boete en strafbeschikking

Het is niet altijd een rechter die straf oplegt. De overwegingen uit Böhmer, waarin gesproken wordt over “the criminal proceedings before the competent trial court” roepen vragen op over de verhouding tussen de onschuldpresumptie en de oplegging van punitieve sancties zonder rechterlijke tussenkomst.

Het is niet uit de lucht gegrepen in de onschuldpresumptie een procesverplichting in strafzaken te zien. Tijdens de Verlichting werd door middel van de onschuldpresumptie als bejegeningsrecht hoofdzakelijk geopponeerd tegen willekeurige punitiviteit. De op bewijs gestoelde schuldvaststelling door een rechter moest die willekeur voorkomen.1 Een procesverplichting in strafzaken gold in Nederland van oudsher op grond van het huidige artikel 113 Gw en was lange tijd vanzelfsprekend. Ten tijde van de opkomst van de bestuurlijke boete en de strafbeschikking is in de literatuur nog betoogd dat de onschuldpresumptie daaraan in de weg staat.2 Het gaat dan immers om schuldvaststelling zonder dat die schuld ten overstaan van een rechter is bewezen.3

De grote getalen waarin die afdoeningsmodaliteiten tegenwoordig worden gehanteerd, verraadt dat de onschuldpresumptie daaraan in beginsel niet in de weg staat. Noch artikel 6 EVRM, noch artikel 14 IVBPR houdt een procesverplichting in. Al sinds Golder/Verenigd Koninkrijk leest het EHRM in artikel 6 EVRM slechts een recht op toegang tot een rechter.4 Bestuurlijke organen zijn gerechtigd de determination of a criminal charge voor hun rekening te nemen, zolang actief handelen van de verdachte maar leidt tot behandeling van zijn zaak door een rechter in overeenstemming met artikel 6 EVRM:

Aan een ‘piepsysteem’ staat artikel 6 dus niet in de weg, zolang beroep op een rechter maar voldoende mogelijk is. Van dat recht kan afstand worden gedaan en daarop zijn beperkingen mogelijk.6 Aan artikel 6 lid 2 EVRM komt in dit verband geen zelfstandige betekenis toe: het Hof beoordeelt klachten over het recht op toegang tot een rechter enkel op basis van artikel 6 lid 1 EVRM.7Until proved guilty according to law betekent in dit verband dus totdat een criminal charge is determined, en dus niet noodzakelijk, zoals in Böhmer werd overwogen, door het competent trial court, maar breder: door competent authority en met toegang tot een rechter. Aan een piepsysteem staan het IVBPR en het EU-recht evenmin in de weg.8 Dat strookt niet helemaal met de in de continentale rechtstraditie gewortelde gedachte dat de behandelingsdimensie van de onschuldpresumptie de overheid zou moeten weerhouden van de drastische maatregel van punitieve sanctionering als daarvoor geen ten overstaan van een rechter aangetoonde grond bestaat. Het illustreert tevens een belangrijke beperking van de behandelingsdimensie, die steeds een procedure tot schuldvaststelling voorschrijft, maar de inrichting van die procedure niet beheerst.9