5.2.3.4 Vaststelling van 'interne' rechtersregelingen

Nu aangenomen moet worden dat, ter bevordering van de juridische kwaliteit en de uniforme rechtstoepassing, door de gerechten rechtersregelingen (en wel regelingen met de in het rolrichtlijnen-arrest aanvaarde rechtsgevolgen1) vastgesteld kunnen worden, kan de vraag aan de orde komen, welke organen hiertoe bevoegd zijn.

In de vorige paragraaf is al gesignaleerd dat de wetsgeschiedenis het nodige aan duidelijkheid te wensen overlaat omtrent de mogelijkheden tot vaststelling van rechtersregelingen. Dit probleem werkt door ten aanzien van de hier besproken vraag. Nergens in de parlementaire stukken wordt immers zelfs met zoveel woorden gezegd dat bepaalde organen besluiten kunnen nemen met betrekking tot de uniforme rechtstoepassing of het te voeren 'rechterlijk beleid', laat staan dat de vraag beantwoord is, welke organen hiertoe bevoegd zijn. Binnen het gerecht zijn er drie organen die hiervoor in aanmerking komen: het bestuur, de sectorvergaderingen en de gerechtsvergadering.

Volgens art. 23 lid 3 RO heeft het bestuur van het gerecht tot taak de juridische kwaliteit en de uniforme rechtstoepassing te bevorderen. Het bestuur kan ten aanzien van dit onderwerp echter slechts overleg voeren met de sectorvergaderingen of de gerechtsvergadering, en beschikt ter zake niet over 'beslissende bevoegdheden'.2 Het bestuur kan derhalve zeker niet worden beschouwd als bevoegd orgaan voor de vaststelling van rechtersregelingen.

De taken en bevoegdheden van de sectorvergaderingen en de gerechtsvergadering worden in de Wet RO zelf niet nader gespecificeerd. Een uitzondering hierop vormt art. 28 RO. Volgens dit artikel kan een sectorvergadering of de gerechtsvergadering het bestuur - gevraagd of ongevraagd - adviseren over de uitvoering van de in art. 23 lid 3 RO genoemde taak (te weten de bevordering van de uniforme rechtstoepassing). Dit helpt ons echter niet veel verder. Letterlijk gelezen zegt deze bepaling immers slechts, dat een sector- of gerechtsvergadering het bestuur zal kunnen adviseren de uniforme rechtstoepassing te bevorderen; ingevolge art. 23 lid 3 RO bevordert het bestuur op zijn beurt de uniforme rechtstoepassing via overleg met de sectorvergadering(en) of de gerechtsvergadering. Ofwel: de sector- of gerechtsvergadering kan het bestuur adviseren in overleg te treden met de sector- of gerechtsvergadering inzake de uniforme rechtstoepassing. De vraag wie uiteindelijk beslist, is daarmee echter nog niet beantwoord.

Enige opmerkingen die tijdens de parlementaire behandeling zijn gemaakt met betrekking tot de sectorvergaderingen en de gerechtsvergadering, werpen meer licht op de rol van deze organen bij de vaststelling van rechtersregelingen. Ik citeer hier enige relevante passages:

Uit dit alles kan, naar ik meen, worden afgeleid dat primair de sectorvergadering te beschouwen is als bevoegd orgaan voor de vaststelling van rechtersregelingen. De sectoren zijn immers de eerst aangewezenen om beleid te vormen met betrekking tot de uniforme rechtstoepassing. Wanneer het echter gaat om een onderwerp dat voor het gehele gerecht van belang is, zoals bijvoorbeeld een regeling voor wraking van rechters,6 zal ook de gerechtsvergadering als zodanig kunnen gelden.7 Aangezien alle bij een rechtersregeling betrokken rechters deel uitmaken van deze gremia, wordt aldus tevens recht gedaan aan het uitgangspunt dat de vaststelling van een rechtersregeling zoveel mogelijk dient te berusten op zelfbinding door de individuele rechters.8

Ter afsluiting van deze paragraaf maak ik nog enige opmerkingen over de procedure voor vaststelling van een rechtersregeling. Het gaat hierbij zowel om de besluitvormingsprocedure binnen het bevoegde orgaan als de totstandkomingsprocedure in algemene zin. Omtrent de procedure binnen de sectorvergadering zijn aan de wet en de wetsgeschiedenis in elk geval enige (bescheiden) aanknopingspunten te ontlenen. Deze kunnen waar nodig naar analogie worden toegepast op de besluitvormingsprocedure binnen de gerechtsvergadering, aangezien aan dit laatste onderwerp door de wetgever in het geheel geen aandacht is besteed.

Blijkens de parlementaire stukken wordt binnen de sectorvergadering gestreefd naar besluitvorming op basis van consensus; indien consensus echter onverhoopt niet kan worden bereikt dient er gestemd te worden.9 Gerechtsambtenaren nemen in de sectorvergadering niet deel aan een stemming over de vaststelling van een rechtersregeling, aangezien dit onderwerp betrekking heeft op de juridische kwaliteit en de uniforme rechtstoepassing (vgl. art. 20 lid 5 RO).10 Voor het overige geldt dat de besluitvormingsprocedures binnen het gerecht, waaronder begrepen de stemverhoudingen in de sector- en gerechtsvergadering, nader dienen te worden geregeld in het reglement dat het bestuur ingevolge art. 19 lid 1 RO dient vast te stellen.11 Zoals in § 5.2.2 al is uiteengezet staan de rechterlijke onafhankelijkheid, en de (mede) daarmee verband houdende eis dat rechtersregelingen dienen te berusten op zelfbinding, er hierbij niet aan in de weg dat binnen de tot zelfbinding bevoegde organen de besluitvorming ook bij meerderheid zal kunnen plaatsvinden.12

De overige aspecten van de totstandkomingsprocedure zijn door de wetgever helaas geheel in het midden gelaten, terwijl ook de jurisprudentie van de Hoge Raad daaromtrent vooralsnog geen of weinig duidelijkheid biedt. Zo kan bijvoorbeeld de vraag gesteld worden of voorstellen voor rechtersregelingen openbaar dienen te worden gemaakt, althans of daarover overleg met bepaalde belanghebbenden of hun vertegenwoordigers dient plaats te vinden.13 Verder kan men zich afvragen op welke wijze rechtersregelingen gepubliceerd moeten worden.14 Hoewel op dit soort vragen wel antwoorden zijn te formuleren - bijvoorbeeld door analoge toepassing van regels die voor bestuurlijke beleidsregels zijn ontwikkeld15 -, zijn dit uiteindelijk zaken waarin de wetgever zou dienen te voorzien.16