4.1.2.1 De kosten van het onderzoek

Bij de invoering van het enquêterecht in 1929 bepaalde artikel 54b WvK dat de verzoeker de onderzoekskosten moest betalen. Artikel 53a lid 1 WvK bepaalde onder meer dat het verzoek werd afgewezen indien de verzoekers geen zekerheid hadden gesteld voor de voldoening van de op het onderzoek vallende kosten. Op voorstel van de Commissie-Verdam is deze regeling in 1971 gewijzigd.1 De commissie achtte voor zekerheidstelling door de verzoekers geen voldoende reden aanwezig. Zij redeneerde dat van de veronderstelling dient te worden uitgegaan dat de rechter het verzoek slechts zal toewijzen indien het hem bij summier onderzoek aannemelijk voorkomt dat het niet zonder grond is gedaan. Dan is het, aldus de commissie, ook billijk dat de kosten van het onderzoek voorshands door de vennootschap worden voldaan, onverminderd de, na afloop van het onderzoek vallende, beschikking omtrent het uiteindelijke verhaal (het thans in artikel 2:354 BW geregelde verhaal van de kosten van het onderzoek op de verzoekers indien uit het verslag blijkt dat het verzoek niet op redelijke grond is gedaan). De commissie had dit uitgewerkt in een tekstvoorstel voor een nieuw artikel 53a lid 3 WvK, waarbij tevens aan de Ondernemingskamer werd opgedragen erop toe te zien dat de kosten van het onderzoek binnen redelijke grenzen blijven.2 Dit voorstel van de commissie is door de regering zonder verdere toelichting, met alleen enkele ondergeschikte wijzigingen, overgenomen.3 Sinds 1971 is de wettelijke regeling op dit punt inhoudelijk niet meer veranderd.

In de memorie van toelichting bij de Wet aanpassing enquêterecht heeft de minister een beschouwing opgenomen over het onderzoek naar een insolvente rechtspersoon.4 Kort samengevat komt dit betoog op het volgende neer. Op zichzelf kan een enquête naar een failliete rechtspersoon nuttig zijn, zeker wanneer het faillissement samenhangt met mogelijk wanbeleid. In de praktijk is echter ook gebleken dat de curator van een failliete vennootschap niet steeds bereid en in staat is om de boedel te belasten met de kosten van de enquêteprocedure. De consequentie daarvan is dat het onderzoek en daarmee de enquête geen doorgang vindt, tenzij de verzoekers de bedoelde kosten voor hun rekening nemen. De minister zag geen aanleiding om in de wet te bepalen dat de kosten van de enquête zouden moeten worden aangemerkt als boedelschuld. Ook zag hij geen aanleiding voor een algemene regeling op grond waarvan het belang van bepaalde belanghebbenden bij de failliete vennootschap (aandeelhouders) telkens prevaleert ten opzichte van het belang van de gezamenlijke crediteuren. De minister verwierp tevens de gedachte dat de Garantstellingsregeling curatoren5 zou moeten worden verruimd, dan wel een bijzonder fonds zou moeten worden ingesteld voor onderzoek in geval van faillissement van beursvennootschappen.6 Verder stond de minister stil bij de situatie dat er slechts gedeeltelijk dekking is voor de door de Ondernemingskamer vastgestelde kosten van het onderzoek. Wanneer het onderzoek dan toch start, staat bij voorbaat vast dat slechts kan worden voorzien in een deelonderzoek. De Ondernemingskamer moet in een dergelijk geval inschatten of het (deel) onderzoek voldoende inzicht zal kunnen verlenen in het beleid en de gang van zaken van de rechtspersoon. Schat zij in dat dit niet het geval zal zijn, dan is het onderzoek weinig zinvol. De kosten worden dan eigenlijk voor niets gemaakt. Mede met het oog op de belasting van de rechtspersoon vanwege het onderzoek acht de minister het uitgangspunt gerechtvaardigd dat een enquêteonderzoek niet wordt gestart zolang niet is voldaan aan de door de Ondernemingskamer verlangde zekerheid voor een (deel) onderzoek. De Ondernemingskamer is bevoegd om te beslissen dat een door haar bevolen onderzoek geen doorgang kan vinden indien moet worden aangenomen dat het niet zal kunnen worden uitgevoerd bij gebreke van de daartoe noodzakelijke middelen. In dat geval eindigt de enquêteprocedure.