VIII.2.2 Publicitaire uitlatingen in de praktijk

Meer dan een wettelijk kader is die beroepsethiek vervlochten met de maatschappelijke en politieke ontwikkelingen van het moment. Wellicht mede door het ontbreken van een concrete (wettelijke) regeling aan de hand waarvan de toelaatbaarheid van uitlatingen moet worden beoordeeld, hebben culturele veranderingen aanzienlijke invloed op de mate waarin de onschuldpresumptie in de publiciteit wordt nageleefd. Het huidige tijdsgewricht lijkt het beginsel in dat opzicht niet zo gunstig gezind.

Sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw is veiligheid een kernthema in het maatschappelijk debat, waarbij een belangrijke rol voor het strafrecht is weggelegd.1 Politici zijn hun grote vrijheid zich over lopende strafzaken uit te laten mede daardoor minder terughoudend gaan benutten.2 De aard en de rol van media zijn eveneens veranderd. Door de komst van commerciële televisie ontstond al een hevige concurrentiestrijd om het meest aantrekkelijke en spannende nieuws te presenteren, maar nieuwe media hebben daar de snelheid van dat nieuws als cruciaal element aan toegevoegd. Journalisten mengen zich assertiever in het verloop van strafrechtelijk onderzoek.3 Opsporingsinstanties beantwoorden die interesse in strafrechtelijke kwesties met een actiever en op transparantie gericht communicatiebeleid. Zij dragen daarmee – grotendeels onbedoeld – bij aan de verplaatsing van strafrechtelijke discussies naar een gemediatiseerde arena.4

De groeiende bereidheid (of soms zelfs: graagte) van politici om commentaar op strafzaken te geven, heeft de afgelopen jaren tot diverse situaties geleid waarin de uitlatingen zich tot de onschuldpresumptie op zijn minst moeizaam verhielden. Zo lieten naar aanleiding van de moord op Pim Fortuyn diverse Kamerleden en bewindspersonen blijken dat de verdachte Van der G. wat hen betreft schuldig was.5 Toenmalig minister De Geus noemde het op de radio een “rotstreek” dat een gedetineerde de Schipholbrand moedwillig had aangestoken.6 Ook vrijspraken in terrorismezaken als die tegen Samir A. stuitten op stevige politieke kritiek.7 Over het tot ‘proces van de eeuw’ gebombardeerde strafproces tegen Willem Holleeder stelde Kamerlid Teeven dat voldoende bewijs tegen de verdachte bestond en diens verklaringen ongeloofwaardig waren.8 Soortgelijk zei de Amsterdamse burgemeester Van der Laan dat in de Amsterdamse zedenzaak tegen Robert M. zoveel bewijs voorhanden was dat daar geen zorgen over hoefden te bestaan.9

De kans op schending van de onschuldpresumptie door leden van de zittende magistratuur lijkt daarentegen betrekkelijk klein. Hoogstzelden doen zij in de media zonder terughoudendheid van zich spreken.10 Het gebruik van persrechters en -raadsheren voorkomt emotionele onthullingen en rechters kiezen in hun contact met de buitenwereld doorgaans een zakelijke toon.

Op het proactieve mediaoptreden van het Openbaar Ministerie in vooral spraakmakende strafzaken bestaat meer kritiek.11 In een aantal grote zedenzaken, zoals de reeds genoemde tegen Robert M. en die tegen zwemleraar Benno L., heeft het Openbaar Ministerie eerder een bijdrage aan de ontstane onrust geleverd dan dat het deze heeft weten te dempen.12 De schrapping van een eerder in de Aanwijzing voorlichting opsporing en vervolging opgenomen opdracht steeds te benadrukken dat nog slechts sprake is van een verdenking en dat eerst de rechter een oordeel over de schuld kan geven, roept in dat verband vragen op.13 Evenals Stevens acht ik dat met het oog op de onschuldpresumptie onverstandig.14Ik zie namelijk niets wezenlijks wat er tegen een dergelijke benadrukking valt in te brengen. Aan de kracht van de opsporingsresultaten wordt daarmee niet afgedaan, terwijl een en ander het gezag van de rechter en de te volgen procedure bevestigt. Het nauwgezet opvolgen van die instructie kan voorkomen dat de zittingsrechter het in de ogen van het publiek alleen nog maar fout kan doen.15 Gelet op de strengheid waarmee het EHRM het eigen mediaoptreden van politie en justitie beoordeelt en het grote gewicht dat daarbij wordt toegekend aan het onderscheid tussen het uiten van verdenkingen en het uitdrukken van een schuldoordeel, lijkt zonder die nadruk het risico op verdragsschendingen bovendien reëel.16 Dat werd bijvoorbeeld bevestigd in de zogeheten clickfonds-zaak.17 En ook de hoofdofficier die zei dat SE Fireworks te veel vuurwerk had opgeslagen ten tijde van de Enschedese vuurwerkramp, kwam met zijn uitlatingen in de buurt van een schuldoordeel.18 Dergelijke incidenten zijn overigens – vooralsnog – schaars. Meestal slaagt het Openbaar Ministerie er beter in dan politici om (net) binnen de grenzen van het toelaatbare te blijven.19

Wel wordt de opsporingsinstanties in de literatuur verweten dat hun actieve voorlichtingsbeleid de ontsporing van de mediaberichtgeving over een strafzaak in de hand werkt.20 Stevens illustreert dit aan de hand van diverse voorbeelden.21 Particulieren lijken zich om de onschuldpresumptie uit zichzelf in Nederland toch al niet te zeer te bekommeren. In kranten en op internet wordt van verdachten dagelijks verondersteld dat zij de dader zijn en worden zij dienovereenkomstig bejegend.22 Voor de met de behandelingsdimensie te waarborgen verworvenheden vormt dat een wezenlijk gevaar. Meer nog dan de – vaak eenmalige – mededelingen van een overheidsvertegenwoordiger over een strafzaak, is particuliere media-aandacht in staat de reputatie van een individu te verwoesten, het algemene publiek van zijn schuld te overtuigen en mogelijk ook de strafrechter – uiteraard onbewust en ongewild – te beïnvloeden.23

Het gebruik van opsporingsberichtgeving door het Openbaar Ministerie is in het licht van de onschuldpresumptie daarentegen op zichzelf alleszins aanvaardbaar. De Aanwijzing Opsporingsberichtgeving stelt voorop dat het doel ervan steeds is gelegen in de waarheidsvinding of de aanhouding van een verdachte. De hoofdofficier van justitie maakt een belangenafweging waarbij proportionaliteit en subsidiariteit nadrukkelijk een rol spelen. Het groeiende mediabereik en de onherroepelijkheid van het internet moeten daarin worden verdisconteerd.24 De Hoge Raad heeft in een geruchtmakende zaak over een mishandeling in Eindhoven waarbij het slachtoffer meermaals tegen het hoofd was geschopt, een op de eisen van artikel 8 EVRM geënt toetsingskader uiteengezet waarin het doel van de openbaarmaking, de proportionaliteit en de subsidiariteit eveneens een plaats hebben.25 Bij correcte naleving van de Aanwijzing en deze rechtspraak lijkt mij de naleving van de onschuldpresumptie in de opsporingsberichtgeving in beginsel verzekerd. Opsporingsberichtgeving kan namelijk weliswaar een zeker schandpaaleffect hebben, maar de gevolgen van een bejegeningswijze zijn doorgaans niet beslissend voor de verenigbaarheid van een bejegeningswijze met de behandelingsdimensie. Bepalend is of de bejegening neerkomt op een schuldoordeel. Indien die schuld niet met zoveel woorden wordt gesteld, is daarvoor beslissend welke redenering aan de bejegeningswijze ten grondslag ligt, waarbij het doel en de terughoudendheid in het gebruik van de methode cruciaal zijn. Het doel van het opsporingsmiddel ligt buiten de schuld van de verdachte, in de waarheidsvinding. De belangen van de verdachte worden serieus genomen door een indringende proportionaliteits- en subsidiariteitsafweging. Daarbij zal het niet de bedoeling zijn naar het publiek gecommuniceerde informatie te duiden of daaraan een strafrechtelijke conclusie te verbinden. Van een bejegening als schuldige is dan dus geen sprake. Geeft de (hoofd)officier wel duiding, dan kan natuurlijk uit die verbale bejegening alsnog een schuldoordeel blijken. Tegen de redenering van de officier van justitie in de evenbedoelde Eindhovense mishandelingszaak verzet de presumptie van onschuld zich bijvoorbeeld wel degelijk.26 De bewuste officier zag de privacybelangen van de ‘daders’ als irrelevant en het schandpaaleffect als bijkomend voordeel.27 Zo’n redenering kan in het licht van de onschuldpresumptie onmogelijk een adequate grondslag voor een opsporingsmiddel bieden.