2.3.3.2 Opvatting van de wetgever / Analyse en kritiek

27. De wetgever heeft bij de invoering van de stille cessie geleidelijk aan het standpunt ingenomen dat de stille cedent na de stille cessie tot het moment van mededeling aan de schuldenaar inningsbevoegd blijft op grond van de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW, en dat de stille cessionaris op grond van dezelfde bepaling inningsonbevoegd blijft tot het moment van mededeling.

In de Memorie van Toelichting merkt de Minister op:

In de Memorie van Toelichting wordt eveneens opgemerkt, onder verwijzing naar het Verdrag inzake cessie van vorderingen in internationale handel:

In de Nota naar aanleiding van het verslag van de vaste commissie voor Justitie in de Tweede Kamer reageert de Minister aan de hand van de bijdrage van Rongen en Verhagen3 op kritische opmerkingen in de literatuur4 en schrijft dan:

In de Nota naar aanleiding van het verslag van de Vaste Commissie voor Justitie in de Eerste Kamer gaat de Minister nogmaals in op de kwestie, opnieuw reagerend op kritiek in de literatuur:6

En naar aanleiding van een door Salomons gegeven voorbeeld, waarbij de schuldenaar die kennis heeft van de cessie aan de cessionaris betaalt, merkt de Minister in dezelfde Nota op:

De wetgever heeft zich blijkens de parlementaire geschiedenis in belangrijke mate laten leiden door de regeling van de stille verpanding. Beide regelingen dienen "met elkaar in de paste lopen".9 Bij de stille verpanding wordt door het doen van mededeling de pandhouder inningsbevoegd en de pandgever inningsonbevoegd. Hetzelfde zou volgens de wetgever gelden bij de stille cessie: door het doen van mededeling wordt de cessionaris inningsbevoegd en cedent inningsonbevoegd. Het stand punt van de wetgever is in de literatuur door verschillende schrijvers overgenomen.10

28. De door de wetgever voorgestane uitleg van de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW, waarbij de stille cedent op grond van de bepaling inningsbevoegd blijft, is naar mijn mening niet gewenst en niet nodig. De regeling is niet gewenst, omdat het de voorkeur verdient dat de stille cedent en de stille cessionaris zelf kunnen bepalen of na de stille cessie de stille cedent exclusief (innings)bevoegd blijft, en zo ja, waartoe hij bevoegd blijft. Een regeling die op voorhand (alleen) de inningsbevoegdheid aan de stille cedent toekent, doorkruist op een onwenselijke manier de partijautonomie. Een dergelijke regeling is onvolledig, omdat aan de stille cedent alleen de inningsbevoegdheid wordt toegekend, en niet ook andere bevoegdheden. De regeling is niet nodig, omdat de stille cedent en de stille cessionaris het gewenste resultaat zelf kunnen bewerkstelligen door middel van (privatieve) lastgeving (art. 7:414 e.v., 7:423 BW).11 Door middel van lastgeving kunnen zij bovendien ook andere bevoegdheden dan alleen de inningsbevoegdheid aan de stille cedent toekennen. De Minister heeft ook verwezen naar de mogelijkheid van lastgeving.12 Het is de vraag waarom: als de stille cedent reeds op art. 3:94 lid 3 BW ( exclusief) inningsbevoegd is, is een (privatieve) last tot inning niet meer nodig.

De uitleg van de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW die de Minister voor ogen heeft gestaan, is naar mijn mening geen geldend recht. In de regelingen van de rechtsfiguren waarbij een derde andermans recht kan uitoefenen - denk bijvoorbeeld aan de regelingen van pand, vruchtgebruik, beslag, gemeenschap, bewind, faillissement, executele en vereffening van een nalatenschap - bestaat voor de toekenning van de bevoegdheden aan de derde ten aanzien van andermans goed steeds een wettelijke grondslag.13 In de desbetreffende wettelijke bepalingen worden steeds een of meer bevoegdheden met naam en toenaam aan de derde toegekend. Het is redelijk dat dezelfde eis aan de regeling van de stille cessie wordt gesteld. Dit geldt met name nu de wetgever van oordeel is dat in de periode tussen de stille cessie en het moment van mededeling niet alleen de inningsbevoegdheid aan de stille cedent wordt toegekend, maar ook de inningsbevoegdheid aan de stille cessionaris als schuldeiser wordt ontnomen. Voor het ontnemen van bevoegdheden aan een rechthebbende dient een ondubbelzinnige wettelijke grondslag te bestaan.

De wetgever heeft zich voor de gewenste toekenning van de inningsbevoegdheid aan de stille cedent en de ontneming van deze bevoegdheid aan de stille cessionaris beroepen op de tweede zin art. 3:94 lid 3 BW. De tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW bepaalt dat de stille cessie niet aan de schuldenaar kan worden tegengeworpen, dan na mededeling aan hem daarvan door de stille cedent of de stille cessionaris. Uit de bewoordingen van deze bepaling volgt niet méér dan dat de schuldenaar tot het moment van mededeling bevrijdend kan blijven betalen aan de stille cedent. De tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW is in dat opzicht vergelijkbaar met art. 1422 BW (oud) en art. 6:34 BW. De bepaling is een derdenbeschermingsbepaling. Uit het gegeven dat de schuldenaar bevrijdend kan blijven betalen aan een derde, volgt echter niet dat deze derde – de stille cedent – ook inningsbevoegd is. De bepaling regelt niet de verdeling van bevoegdheden. De conclusie dient dan ook te zijn dat de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW wel een regeling geeft omtrent de bevrijdende betaling van de schuldenaar, maar niet omtrent de inningsbevoegdheid van de stille cedent en de stille cessionaris.14

29. De wetgever lijkt tussen de rechtspositie van de schuldenaar (bevrijdende betaling) en de rechtspositie van de stille cedent en de stille cessionaris (inningsbevoegdheid) onvoldoende onderscheid te hebben gemaakt.15 Dit blijkt met name uit de hiervoor aangehaalde passages in de parlementaire geschiedenis. In de Memorie van Toelichting merkt de Minister nog op dat de schuldenaar tot het moment van mededeling bevrijdend aan de cedent kan betalen (hetgeen de mogelijkheid openlaat dat de schuldenaar ook bevrijdend aan de cessionaris kan betalen).16 In de Nota naar aanleiding van het verslag in de Tweede Kamer merkt de Minister op dat de schuldenaar voor de mededeling steeds aan de cedent moet betalen.17 Het gaat alleen over de positie van de schuldenaar; over de positie van de stille cedent of de stille cessionaris wordt nog niet gesproken. De Minister noemt in de Nota naar aanleiding van het verslag in de Eerste Kamer voor het eerst de inningsonbevoegdheid van de stille cessionaris. Hij zinspeelt tegelijkertijd op de inningsbevoegdheid van de stille cedent.18 Is in de Memorie van Toelichting de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW nog zó uitgelegd dat deze alleen de functie van derdenbeschermingsbepaling heeft, in de Nota naar aanleiding van het verslag in de Eerste Kamer is deze bepaling derhalve verworden tot een regeling omtrent de inningsbevoegdheid van de stille cedent en de stille cessionaris. De oorspronkelijke bedoeling van de wetgever verschilt ten opzichte van zijn uiteindelijke bedoeling. De oorspronkelijke bedoeling strookt met het karakter van een derdenbeschermingsbepaling; de uiteindelijke bedoeling is door de meeste schrijvers overgenomen.

Dat de Minister onvoldoende onderscheid heeft gemaakt tussen de inningsbevoegdheid en de bevrijdende betaling blijkt ook uit zijn opmerking dat de regeling waarbij de stille cedent inningsbevoegd blijft, de meeste zekerheid biedt,19 omdat de zekerheid ten goede komt aan de schuldenaar, die op grond van de bepaling bevrijdend kan blijven betalen aan de stille cedent. De Minister lijkt te veronderstellen dat bevrijdende betaling alleen mogelijk is bij de betaling aan een inningsbevoegde, en dat daarom de stille cedent inningsbevoegd moet worden gemaakt. Maar juist door een derdenbeschermingsbepaling kan de schuldenaar bevrijdend betalen aan een persoon zonder dat die inningsbevoegd is. Derdenbeschermingsbepalingen, waartoe ook de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW gerekend kan worden, beschermen bij uitstek tegen een gebrek aan bevoegdheid.20 Toekenning van de inningsbevoegdheid aan de stille cedent is derhalve niet nodig om de schuldenaar tot het moment van mededeling bevrijdend te laten betalen aan de stille cedent. Voldoende is de bepaling dat de levering niet aan de schuldenaar kan worden tegengeworpen tot het moment van mededeling, zoals de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW bepaalt.

30. Als de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW geen regeling bevat omtrent de inningsbevoegdheid bij de stille cessie, is het de vraag of de inningsbevoegdheid van stille cedent en de inningsonbevoegdheid van de stille cessionaris dan tóch moet volgen uit de parlementaire geschiedenis of uit de vergelijking met de stille verpanding of met het Verdrag inzake cessie van vorderingen in internationale handel. Het antwoord moet ontkennend luiden.

Hoewel aan de toelichting van de Minister uiteraard betekenis toekomt, is zijn bedoeling of (eigen) uitleg niet gelijk te stellen met de wettelijke bepaling. De meerderheid van de Tweede Kamer en de Eerste Kamer beamen alleen het wetsvoorstel, maar niet hetgeen door de Minister als toelichting bij het voorstel is gegeven.21 De bedoeling van de wetgever is evenmin bindend bij de uitleg van wettelijke bepalingen.22 Ook andere gegevens, zoals het systeem van de wet en bestaande rechtsbegrippen en rechtscategorieën, zoals bevrijdende betaling en inningsbevoegdheid, spelen een rol.23 Dat geldt ook voor de kennelijke bedoeling van de wetgever dat de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW een regeling bevat omtrent de rechtspositie van de stille cedent en de stille cessionaris, terwijl de bepaling duidelijk alleen ziet op de rechtspositie van de schuldenaar.

Ook aan de door de wetgever gemaakte vergelijking met de stille verpanding kan geen doorslaggevende betekenis worden toegekend. De vergelijking is niet treffend en overtuigt niet op het punt dat juist ter discussie staat. De wetgever stelt de stille cedent ten onrechte op een lijn met de stille pandgever, en de stille cessionaris ten onrechte op een lijn met de stille pandhouder. De stille pandgever is – anders dan de stille cedent – de schuldeiser van de vordering. De stille pandhouder is – anders dan de stille cessionaris – juist de derde ten opzichte van de vordering. De stille cedent laat zich als inningsbevoegde derde alleen vergelijken met de openbaar pandhouder, nadat mededeling is gedaan, en de stille cessionaris laat zich als inningsonbevoegde schuldeiser alleen vergelijken met de openbaar pandgever. Bij de stille verpanding wordt na mededeling aan de schuldenaar de derde inningsbevoegd, en de schuldeiser inningsonbevoegd. Bij de stille cessie is het juist omgekeerd. De stille pandgever is tot het moment van mededeling inningsbevoegd, omdat hij de schuldeiser van de vordering is. De pandhouder wordt na mededeling inningsbevoegd op grond van art. 3:246 lid 1 BW, in welke bepaling deze bevoegdheid hem, anders dan in art. 3:94 lid 3 BW, uitdrukkelijk is toegekend. Uit de vergelijking met de stille verpanding volgt derhalve geenszins dat de stille cedent tot het moment van mededeling inningsbevoegd zou zijn, of dat de stille cessionaris tot het moment van mededeling inningsonbevoegd zou zijn.24

Ook de verwijzing naar het Verdrag inzake cessie van vorderingen in internationale handel is niet overtuigend. Uit art. 17 lid 1 en lid 2 van het Verdrag volgt dat de schuldenaar vóór de mededeling bevrijdend mag betalen aan de cedent, respectievelijk dat hij na de mededeling alleen bevrijdend kan betalen aan de cessionaris. Maar het Verdrag bepaalt niet dat de schuldenaar voor de mededeling niet óók bevrijdend zou kunnen betalen aan de cessionaris. Integendeel, uit art. 14 van het Verdrag volgt dat als de schuldenaar aan de cessionaris betaalt voordat mededeling is gedaan, de cessionaris de opbrengst mag behouden en deze niet aan de schuldenaar hoeft af te dragen. Daaruit volgt dat de schuldenaar ook aan de cessionaris bevrijdend kan betalen en dat art. 17 van het Verdrag een derdenbeschermingsbepaling ten behoeve van de schuldenaar is.25 Overigens strookt deze uitleg van art. 17 van het Verdrag met het standpunt dat de Minister nog innam in de Memorie van Toelichting, namelijk dat de tweede zin van art. 3:94 lid 3 BW alleen als functie heeft om de schuldenaar te beschermen, maar niet om de inningsbevoegdheid van de stille cedent en de stille cessionaris te regelen.