VIII.2.1 Wettelijke grenzen en zelfregulering

Criminaliteit en de aanpak daarvan staan volop in de publieke belangstelling. Publiciteit in en over strafzaken is belangrijk. Het draagt bij aan de verwezenlijking van de met het beginsel van externe openbaarheid beoogde doelen.1 Daarnaast zijn de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid niet alleen voor de democratische rechtsstaat in het algemeen, maar ook specifiek voor de legitimatie en de kwaliteit van het strafrecht van wezenlijk belang. Openbaarheid heeft evenwel een inherente keerzijde die door publiciteit wordt uitvergroot.2 Berichtgeving over strafzaken kan de privacy van verdachten en andere belanghebbenden schaden, de waarheidsvinding hinderen (bijv. door confirmation bias bij opsporingsambtenaren of door beïnvloeding van getuigen) en de rechterlijke onbevangenheid aantasten. De exclusiviteit van de rechtszaal als hét forum waarin een strafrechtelijk geschil wordt beslecht en het gezag van de uitkomst van de gerechtelijke procedure kunnen door een trial by media bovendien ernstige schade lijden.3 De behandelingsdimensie van de onschuldpresumptie beoogt precies deze belangen te beschermen.4

Bij de problematiek die publiciteit in strafzaken meebrengt, vormt het onschuldvermoeden dan ook een belangrijk gezichtspunt dat in bepaalde opzichten tot terughoudendheid en beperkingen dwingt.5 Publiciteit van overheidswege mag de verdachte immers niet voortijdig als schuldige portretteren. Betwistbaar is of ook particulieren, en de van strafzaken verslag leggende media in het bijzonder, aan de onschuldpresumptie gebonden zijn. Eerder bleek dat de grondslagen van het beginsel ervoor pleiten ook privépersonen daaraan tot op zekere hoogte gebonden te achten.6 Het EHRM erkent die mogelijkheid en laat lidstaten ruimte om de vrijheid van meningsuiting in dat licht te beperken, maar dwingt daartoe nauwelijks.7

De Nederlandse wetgever heeft geen specifieke wettelijke regeling tot stand gebracht die de wijze reguleert waarop overheidsvertegenwoordigers en particuliere media zich in het openbaar over lopende strafzaken uitlaten. Dat is uit te leggen als een keuze voor tamelijk grote vrijheid over een strafrechtelijke procedure te zeggen wat men zelf wil, ook als dat ten koste gaat van de reputatie, privacy of een eerlijk strafproces van een verdachte. De wetgever vertrouwt kennelijk op de meer algemene grenzen die het rechtsstelsel aan gedrag stelt en acht deze kennelijk toereikend. Bij die meer algemene grenzen valt te denken aan de strafrechtelijke grenzen die smaad (art. 261 Sr), laster (art. 262 Sr) en in mindere mate belediging (art. 266 Sr) stellen en de mogelijkheid een onwelgevallige uitlating civielrechtelijk aan te vechten als onrechtmatige daad (art. 6:162 BW). In strafrechtelijk opzicht beperkt op het eerste gezicht vooral het verbod op smaad de mogelijkheden tot bejegening als schuldige sterk. De strafuitsluitingsgrond van het derde lid geeft echter veel ruimte voor uitlatingen waarmee een algemeen belang wordt gediend.8 In de (gepubliceerde) rechtspraak zijn vervolgingen wegens smaad mede daardoor schaars.9

Ook de civiele rechter heeft zo nu en dan te oordelen over publieke beschuldigingen en berichtgeving over een verdachte.10 Daarbij dient de rechter aan de hand van een breed beoordelingskader de vrijheid misstanden aan te kaarten af te wegen tegen het recht op respect voor het privéleven.11 Die afweging ligt vanuit de aard van de civiele procedure voor de hand, maar heeft wel tot gevolg dat de andere door de onschuldpresumptie beschermde belangen die zich tegen uitlatingen van particulieren en overheidsfunctionarissen over niet-afgesloten strafzaken kunnen verzetten, daarin geen plaats hebben.

Het ontbreken van een toegespitste wettelijke regeling, betekent dat de diverse bij de strafrechtspleging betrokken organen, instituties en media grotendeels zelf nader invullen op welke manier en onder welke voorwaarden over strafzaken uitlatingen worden gedaan. Van die ruimte wordt uiteenlopend gebruik gemaakt.

Zo heeft de Rechtspraak daaraan invulling gegeven met een persrichtlijn. Deze benadrukt dat de onschuldpresumptie als “absoluut uitgangspunt” fungeert en leidt daaruit af dat de verdachte niet mag worden gefilmd, maar heeft voor het overige een op transparantie gerichte inslag.12 De journalistiek kent twee gedragscodes, die de journalist onder meer voorschrijven te voorkomen dat verdachten en veroordeelden door het grote publiek eenvoudig te identificeren zijn.13 Een verbod op Vorverurteiling zoals neergelegd in het Duitse equivalent, de zogenaamde Pressekodex, vindt men daarin echter niet.14

Het Openbaar Ministerie heeft zijn verhouding met de media nader vormgegeven door een tweetal aanwijzingen die zich van elkaar onderscheiden door het met publiciteit beoogde doel. De Aanwijzing voorlichting opsporing en vervolging beoogt het publiek correct te informeren, onder meer ter vergroting van het vertrouwen in het Nederlandse criminaliteitsbeleid en de zichtbaarheid van de rol van het Openbaar Ministerie daarin.15 De Aanwijzing Opsporingsberichtgeving heeft betrekking op het vrijgeven van informatie ten behoeve van de bijstand van burgers aan de opsporing.16 Ook in de politiek komt de (on)wenselijkheid van uitlatingen over lopende strafzaken zo nu en dan ter sprake.17 Tot zelfregulering is het echter nooit gekomen. Hooguit is terughoudendheid in dezen te beschouwen als een fatsoensnorm of goed gebruik.18 Op uitlatingen over lopende strafzaken staan derhalve geen politieke sancties. Voor zover uitspraken in het parlement zijn gedaan, is ook strafvervolging uitgesloten (art. 71 Gw).19

De ruimte om zich over lopende strafzaken uit te laten is door verschillende beroepsgroepen dus variërend nader ingekleurd. Gedetailleerde grenzen worden door zelfregulering niet gesteld en niet steeds is sprake van bindende afspraken. De onschuldpresumptie speelt daarbij ook nauwelijks een (expliciete) rol van betekenis. Ons stelsel kent evenmin een instrument waarmee de rechter zich kan wapenen tegen aantasting van zijn onpartijdigheid en van de exclusiviteit en het gezag van de onder zijn leiding plaatsvindende procedure. Het contempt of court zoals ze dat in Angelsaksische stelsels kennen is vooralsnog niet overgewaaid.20 Al met al zijn uitlatingen over lopende strafzaken dus in beperkte mate aan banden gelegd.21 Behoudens de uitzonderingsgevallen waarin uitlatingen leiden tot strafvervolging of een civiele procedure, zal doorgaans hoofdzakelijk de (beroeps)ethiek van de individuele beroepsbeoefenaar hem van schendingen van het vermoeden van onschuld moeten weerhouden.