VIII.6.1 Schadevergoeding voor ‘daders’: een oude discussie

Omdat niet elke strafzaak eindigt in een (integrale) veroordeling, houdt de onschuldpresumptie ook niet altijd op te gelden met het definitieve einde van de strafzaak. Worden gedurende het strafproces bevoegdheden ingezet waardoor iemand die nadien niet wordt veroordeeld schade lijdt, dan rijst de vraag wie die schade moet dragen. De discussie over deze politiek gevoelige kwestie is bijna net zo oud als ons Koninkrijk.1

Een punt van twist is daarbij steeds geweest in hoeverre relevant is of aanwijzingen voor schuld van de betrokkene resteren. Voorstanders van een zuiniger regeling vreesden onder meer voor de overheidsschatkist, gunden misdadigers die de dans hadden ontsprongen daarvan geen financieel gewin en waren beducht voor de verlammende werking van een ruime regeling op de opsporingsactiviteit.2 Pleitbezorgers van een ruimhartige, soms zelfs absolute schadevergoedingsregeling, hebben zich van oudsher verzet tegen een (gedeeltelijke) herbeoordeling van de schuld van de verdachte. Sporadisch is daartoe al in de negentiende eeuw expliciet aan de onschuldpresumptie gerefereerd.3 Wijdverbreid was het impliciet aan de presumptie van onschuld verbonden bezwaar dat wanneer restverdenking en restschuld bij de beoordeling leidend zijn, de rechter een tweede keer over de schuld van de niet-veroordeelde zal hebben te oordelen. Dat is op zichzelf onwenselijk en kan bovendien ertoe leiden dat een onderscheid tussen eervol en oneervol niet-veroordeelden ontstaat. Een onderscheid tussen vrijspraken bij gebrek aan bewijs en vrijspraken wegens gebleken onschuld zou neerkomen op herinvoering van de middenbeslissing, welke juist welbewust was afgezworen. 4

Deze discussie duurt nog altijd voort. Onder invloed van het verdragsrecht is de betekenis van de onschuldpresumptie voor dat debat aanzienlijk toegenomen.5 De internationale rechtspraak onderstreept dat op dit punt het onschuldvermoeden belangrijke normerende werking toekomt. Hoewel de richtlijn over de onschuldpresumptie verzoeken tot vergoeding nadrukkelijk van toepassing uitzondert, staat buiten twijfel dat de onschuldpresumptie als neergelegd in het EVRM wel toepasselijk is. Zowel gegronde als ongegronde klachten over Nederlandse schending van artikel 6 lid 2 EVRM betreffen geen materie zo vaak als deze.6