VIII.4.1 Sancties als reactie op het begaan van een strafbaar feit

Anders dan dwangmiddelen zijn strafrechtelijke sancties doorgaans reacties op het begaan van een strafbaar feit.1 Straffen en maatregelen komen eerst in beeld nadat de rechter het tenlastegelegde bewezen heeft verklaard en heeft geconstateerd dat feit en dader strafbaar zijn (art. 350 Sv) of nadat de officier van justitie het begaan van een strafbaar feit heeft vastgesteld (art. 257a Sv). Dat zij in beginsel een bejegening als schuldige opleveren staat dan ook niet ter discussie. De onschuldpresumptie verzet zich daartegen echter niet. Die geldt immers slechts totdat ‘het tegendeel’ is bewezen. Is het begaan van een strafbaar feit eenmaal vastgesteld, dan kunnen daaraan in beginsel vrijelijk sancties worden verbonden.

Een systeem waarin sancties volgen op de vaststelling van een strafbaar feit, sluit aan op het vermoeden van onschuld. Het uitgangspunt van het Nederlandse stelsel van strafrechtelijke sancties stemt met het beginsel derhalve overeen. In diverse uitzonderingssituaties berusten sanctiebeslissingen echter niet of niet uitsluitend op strafbare feiten die zijn vastgesteld overeenkomstig artikel 257a of artikel 350 Sv. Ten eerste geldt voor de op maatschappelijke veiligheid gerichte maatregelen niet altijd de voorwaarde dat aan alle vereisten voor strafbaarheid is voldaan. Voorts kan schuld aan één of enkele strafbare feiten zijn vastgesteld, maar de sanctie vervolgens worden gebaseerd op meer delicten dan alleen de bewezenverklaarde delicten. Niet-bewezen strafbare feiten beïnvloeden in die gevallen de aard en hoogte van de sanctie. Ten derde kent het Nederlandse strafrecht tal van voorwaardelijke sanctiemodaliteiten. Eén van de aan de sanctie verbonden voorwaarden is doorgaans dat de veroordeelde geen strafbare feiten zal begaan. De tenuitvoerlegging van de voorwaardelijke sanctie wegens overtreding van die voorwaarde vereist dan vaststelling van het begaan van een strafbaar feit. Deze situaties behoeven achtereenvolgens nadere aandacht.