HR, 10-10-2025, nr. 25/00497

Het hof overweegt in rov. 7.35 dat het EU-ETS-systeem niet gemakkelijk in overeenstemming valt te brengen met de vorderingen van Milieudefensie c.s., omdat bij het EU-ETS-systeem niet goed past dat Shell haar Europese emissies waarvoor zij emissierechten verkrijgt en vervolgens inlevert met 45% zou moeten reduceren. Het EU-ETS-systeem bewerkstelligt de reductie van CO₂-uitstoot niet door bedrijven dwingend voor te schrijven hun emissies met een bepaald percentage te verminderen, maar via een emissieplafond in combinatie met vrij verhandelbare emissierechten. In rov. 7.53 oordeelt het hof dat verplichtingen die voortvloeien uit bestaande regelgeving op zichzelf niet in de weg staan aan een op de maatschappelijke zorgvuldigheid gebaseerde verplichting van individuele bedrijven om hun CO₂-emissies te verminderen. In rov. 7.54 overweegt het hof vervolgens dat zulks niet wegneemt dat de bestaande wetgeving van invloed is op de verplichtingen die op grond van de zorgvuldigheidsnorm op Shell rusten. Zo moet volgens het hof worden aangenomen dat bij de invulling van de zorgvuldigheidsverplichting rekening wordt gehouden met verplichtingen die ondernemingen op basis van die bestaande wetgeving hebben. Dat heeft de rechtbank getracht te doen ten aanzien van het EU-ETS-systeem. Bij de invulling van de zorgvuldigheidsverplichting zou ook met het EU-ETS-2-systeem rekening moeten worden gehouden, aldus het hof.

Indien het hof met voorgaande overwegingen heeft geoordeeld dat de door het hof in rov. 7.28 t/m 7.49 besproken bestaande Europese publiekrechtelijke regelgeving afdoet aan c.q. een beperkende invloed heeft op de omvang van de zorgvuldigheidsverplichting die — uit hoofde van de maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm van artikel 6:162 BW — ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering op Shell rust, geeft het hof blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Die Europese publiekrechtelijke regelgeving, die tot doel heeft gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan, heeft geen beperkende invloed op de omvang van de zorgvuldigheidsverplichting die, ter voorkoming of beperking van dat gevaar, uit hoofde van de maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm op een onderneming rust. Die Europese publiekrechtelijke regelgeving heeft dus geen (deels) vrijwarende werking. Dat geldt evenzeer voor het EU-ETS-systeem, het EU-ETS2-systeem, de Corporate Sustainability Due Diligence Directive (de CSDDD) en de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD).

Het hof overweegt in rov. 7.56 dat ondernemingen als Shell op grond van EU-richtlijnen als de CSDDD en CSRD het bedrijfsmodel en de strategie moeten afstemmen op de overgang naar een duurzame economie en de beperking van de opwarming van de aarde tot 1,5^oC, maar dat deze maatregelen geen absolute reductieverplichting aan individuele bedrijven of bedrijfstakken opleggen. Volgens het hof heeft Shell op grond van het Unierecht dus niet een absolute reductieverplichting van 45% (of enig ander percentage) en zal zij die in de voorzienbare toekomst ook niet hebben. Deze oordeelsvorming baseert het hof kennelijk mede op zijn eerdere overwegingen in rov. 7.45 en 7.46. In rov. 7.45 overweegt het hof dat Shell zich ook op het standpunt heeft gesteld dat onder de CSDDD geen verplichting geldt om een absolute reductiedoelstelling in te voeren, dat bedrijven een dergelijke doelstelling weliswaar in hun klimaattransitieplan kunnen opnemen, maar slechts ‘where appropriate’, dat een zodanige doelstelling niet bindend of statisch is, omdat deze wegens veranderingen in de omstandigheden kan worden aangepast, dat het voorstel om bedrijven te verplichten om zichzelf absolute reductiedoelstellingen op te leggen niet is aangenomen en dat het opstellen van een klimaattransitieplan met door de CSRD bedoelde intensiteitstargets voldoende is voor de CSDDD. In rov. 7.46 overweegt het hof dat, op basis van de CSDDD, op Shell een verplichting komt te rusten om een klimaattransitieplan op te stellen dat strookt met de Overeenkomst van Parijs en de doelstellingen die de Europese Unie voor zichzelf formuleert, dat het door Shell op grond van de CSDDD op te stellen klimaattransitieplan niet noodzakelijkerwijs een absolute reductieverplichting (van bijvoorbeeld 45%) voor scope 1, 2 en 3 hoeft te bevatten en dat de tekst (van overweging 73) van de preambule van de CSDDD erop wijst dat er aan ondernemingen enige flexibiliteit toekomt om de eigen doelstellingen periodiek aan de marktomstandigheden aan te passen.

Voor zover het hof deze overwegingen (mede) ten grondslag zou hebben gelegd aan (de omvang van) de zorgvuldigheidsverplichting ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering die op Shell rust, heeft het hof blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, omdat Europese publiekrechtelijke regelgeving, waaronder in ieder geval ook de verplichtingen uit de CSDDD en CSRD, geen (deels) vrijwarende werking heeft in relatie tot die privaatrechtelijke zorgvuldigheidsverplichting en ook anderszins aan die zorgvuldigheidsverplichting niet afdoet.

Het hof ziet er met voornoemde overwegingen verder aan voorbij dat artikel 22 lid 1 CSDDD bepaalt — naar hof in rov. 7.43 en bij de weergave van dat artikel aldaar ook nog onderkent — dat ondernemingen een klimaattransitieplan opstellen en uitvoeren dat tijdgebonden doelstellingen bevat in stappen van vijf jaar van 2030 tot 2050 op basis van overtuigend wetenschappelijk bewijs, evenals dat in dat plan ‘in voorkomend geval’ (‘where appropriate’) absolute emissiereductiedoelstellingen zijn opgenomen voor broeikasgassen voor scope 1, 2 en 3 voor elke significante categorie. Blijkens de in rov. 7.43 weergegeven overweging van de preambule betreft dat een inspanningsverplichting. Hieruit volgt dat de in het klimaattransitieplan opgenomen absolute reductiedoelstellingen moeten worden uitgevoerd en absolute reductieverplichtingen (dus) wél uit de CSDDD volgen, in ieder geval indien de betreffende onderneming voldoet aan het vereiste van ‘where appropriate’. Daaraan ziet het hof voorbij. Een (mede) op de CSDDD geënte zorgvuldigheidsverplichting moet dus tot uitgangspunt nemen, althans (mede) in acht nemen, dat de CSDDD ten minste ‘where appropriate’ en in ieder geval als inspanningsverplichting verplicht tot absolute reductiedoelstellingen en uitstootreducties. Het hof heeft dat ook bij vaststelling van (de omvang van) de zorgvuldigheidsverplichting miskend.

In ieder geval is 's hofs oordeel onbegrijpelijk, omdat de overweging in rov. 7.56 dat de CSDDD geen absolute reductieverplichting aan individuele bedrijven of bedrijfstakken oplegt rechtstreeks in strijd is met (i) 's hofs eerdere overweging in rov. 7.43 dat ondernemingen een klimaattransitieplan opstellen en uitvoeren dat tijdgebonden doelstellingen bevat in stappen van vijf jaar van 2030 tot 2050 op basis van overtuigend wetenschappelijk bewijs, alsmede dat in dat plan ‘in voorkomend geval‘ (‘where appropriate’) absolute emissiereductiedoelstellingen zijn opgenomen voor broeikasgassen voor scope 1,2 en 3 voor elke significante categorie, evenals met (ii) 's hofs weergave van overweging 73 van de preambule, waaruit volgt dat dit een inspanningsverplichting betreft.

's Hofs oordeel is in ieder geval onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat het hof niet (kenbaar) heeft onderzocht of op grond van artikel 22 lid 1 CSDDD op Shell de verplichting rust tot het stellen en uitvoeren van absolute reductiedoelstellingen en voor Shell aan het vereiste van ‘where appropriate’ is voldaan, terwijl Milieudefensie c.s. heeft aangevoerd dat de verplichtingen van Shell onder de CSDDD in concreto zouden leiden tot een reductieverplichting en reductiedoelstellingen die minstens even ver gaan als het reductiebevel.145. Milieudefensie c.s. heeft er verder op gewezen dat de term ‘where appropriate’ samenhangt met het oorspronkelijke voorstel waarin stond ‘that where climate risks are identified as a principal risk or a principal impact of the company's operations, the company should include emission reductions in its plan’,146. hetgeen onderstreept dat die verplichting ook op Shell van toepassing is. Het hof heeft ten onrechte in het geheel niet op deze stellingen gerespondeerd, terwijl de door Milieudefensie c.s. bepleite toetsing in het licht van voornoemde stellingen tot het oordeel had kunnen en moeten leiden dat de CSDDD (een onderneming als) Shell in ieder geval wél verplicht tot het opstellen en naleven van absolute reductiedoelstellingen van (minimaal) 45%, dan wel van een ander reductiepercentage. Het hof had op die stellingen daarom kenbaar moeten responderen.

Voor zover het hof heeft geoordeeld dat de zorgvuldigheidsverplichting van Shell (mede) wordt gekleurd door de omstandigheid dat de tekst van de preambule van de CSDDD erop wijst dat aan ondernemingen enige flexibiliteit toekomt om de eigen doelstellingen periodiek aan de marktomstandigheden aan te passen, is 's hofs oordeel eveneens onjuist, althans onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd. Aan ondernemingen komt onder de CSDDD immers niét enige flexibiliteit toe om de eigen doelstellingen periodiek aan de marktomstandigheden aan te passen. Blijkens (de door het hof in rov. 7.43 geciteerde) overweging 73 van de preambule van de CSDDD kunnen specifieke omstandigheden die verband houden met de vooruitgang die ondernemingen boeken en de veranderende aard van de klimaattransitie er, vanwege het inspanningskarakter van de doelstellingen onder de CSDDD, toe leiden dat het niet langer redelijk is te verwachten dat ondernemingen de gestelde doelstellingen kunnen behalen. De door het hof in rov. 7.46 genoemde aanpassing van de doelstellingen op de marktomstandigheden valt daar niet onder. De zorgvuldigheidsverplichting wordt dus niet gekleurd door de omstandigheid dat de CSDDD aanpassing van de reductiedoelstelling op de marktomstandigheden toestaat, zodat 's hofs oordeel in zoverre onjuist is. 's Hofs oordeel is in ieder geval onbegrijpelijk gemotiveerd, omdat voornoemd oordeel uit rov. 7.46 zich zonder nadere motivering, die ontbreekt, niet op begrijpelijke wijze verhoudt met de door hof in rov. 7.43 geciteerde overweging 73 van de preambule.

Voor zover het hof heeft geoordeeld dat, blijkens de preambule van de CSDDD, specifieke omstandigheden die verband houden met de vooruitgang die ondernemingen boeken en de veranderende aard van de klimaattransitie er vanwege het inspanningskarakter van de doelstellingen onder de CSDDD toe leiden dat het niet langer redelijk is te verwachten dat ondernemingen de gestelde doelstellingen kunnen behalen en dat invloed heeft op (de omvang van) de zorgvuldigheidsverplichting van Shell, is dat oordeel eveneens onjuist. De CSDDD verplicht namelijk wél bij wijze van inspanningsverplichting als uitgangspunt (‘where appropriate’) tot het behalen van absolute reductiedoelstellingen voor scope 1, 2 en 3 (zie middelonderdelen 1.39 t/m 1.41). De in de preambule genoemde omstandigheden hebben dus enkel betrekking op de beweegruimte die een onderneming eventueel binnen die inspanningsverplichting heeft, maar doen aan die inspanningsverplichting zelf in ieder geval niet af. Dat heeft het hof bij de vaststelling van (de omvang van) de zorgvuldigheidsverplichting van Shell miskend.

Voor zover het hof in het kader van (de omvang van) de zorgvuldigheidsverplichting van Shell in rov. 7.56 heeft geoordeeld dat de CSRD niét vereist dat bedrijven absolute emissiereductiedoelen rapporteren, is dat oordeel onjuist, omdat de CRSD wél ertoe verplicht om (‘where appropriate’)147. absolute reducties van CO₂-emissies voor ten minste 2030 en 2050 te beschrijven. Het hof neemt dit in rov. 7.40 ook zelf nog tot uitgangspunt, zodat 's hofs overweging in rov. 7.56 zich daarmee in ieder geval niet op begrijpelijke wijze verhoudt.

In rov. 7.44 oordeelt het hof nog dat ondernemingen die op grond van artikel 22 lid 2 CSDDD een klimaattransitieplan voor beperking van klimaatverandering overeenkomstig de CRSD rapporteren, óók geacht worden te hebben voldaan aan de CSDDD-verplichting om een klimaattransitieplan voor beperking van klimaatverandering vast te stellen. Voor zover het hof daarmee heeft geoordeeld dat een onderneming kan voldoen aan haar uit artikel 22 lid 1 CSDDD voortvloeiende verplichting om een klimaattransitieplan op te stellen en uit te voeren door overeenkomstig de CRSD te rapporteren, is dat oordeel onjuist, althans onvoldoende gemotiveerd. Dat in die gevallen aan de opstelplicht is voldaan, betekent immers nog niet dat óók is voldaan aan de inhoudelijke vereisten van artikel 22 lid 1 CSDDD, in het bijzonder aan de uitvoeringsverplichting ten aanzien van de in dat klimaattransitieplan (‘where appropriate’) op te nemen absolute emissiereductiedoelstellingen.

Allereerst heeft Milieudefensie c.s. zich, ter vaststelling van de zorgvuldigheidsverplichting van Shell ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering, evenals ter de vaststelling van de concrete reductieverplichting van Shell, beroepen op het gevaarzettingsleerstuk, waaronder op de Kelderluik-factoren. In dit verband heeft Milieudefensie c.s. (onder meer) toegelicht dat op deze grond een CO₂-reductie van 45% in 2030 van Shell mag worden verlangd. Milieudefensie c.s. verwijst daartoe naar de in middelonderdeel 1.8 vermelde stellingen. Deze stellingen zijn dus óók in deze context van relevantie, terwijl het hof daarop niet (kenbaar) heeft gerespondeerd, 's Hofs oordeel is daarom onvoldoende gemotiveerd.

Daarnaast heeft Milieudefensie c.s. zich uitvoerig gemotiveerd op het standpunt gesteld dat een CO₂-reductie van 45% in 2030 van Shell mag worden verlangd (mede) in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel. In dat kader heeft Milieudefensie c.s. — samengevat — het volgende aangevoerd:

Bovendien heeft Milieudefensie c.s. aan haar beroep op het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel (samengevat) het volgende ten grondslag gelegd:

Het oordeel van het hof in rov. 7.74 t/m 7.81, zoals samengevat weergegeven in middelonderdeel 3.1, is onjuist, althans in het licht van voornoemde stellingen in ieder geval onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat die overwegingen geen begrijpelijke respons vormen op dit uitvoerig uitgewerkte betoog dat Shell, mede in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel, aan een reductiepercentage van 45% kan worden gehouden.

Allereerst ziet het hof eraan voorbij dat, bij de beantwoording van de vraag tot welk reductiepercentage een onderneming als Shell kan worden gehouden op grond van haar zorgvuldigheidsverplichting ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering, (mede) betekenis toekomt aan het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel (zie ook middelonderdelen 1.11, 1.12, 1.16 en 1.20).

Althans is het oordeel van het hof onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat het hof met de hiervoor samengevatte overwegingen niet, en in ieder geval niet voldoende begrijpelijk gemotiveerd, respondeert op voornoemde uitvoerig uitgewerkte stellingen van Milieudefensie c.s. ter onderbouwing dat Shell, in het licht van voornoemde beginselen, aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage moet worden gehouden. Het hof geeft er nergens blijk van (mede) in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel en de in dat verband aangevoerde argumenten te hebben beoordeeld of Shell aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage kan worden gehouden. Zo besteedt het hof nergens begrijpelijke aandacht aan de marktpositie, de omvangrijke CO₂-uitstoot, de in belangrijke mate op ontwikkelde landen gerichte afzetmarkt van olie en gas en de bijzondere kenmerken van Shell, aan het betoog dat het mondiale energiegebruik voor 2/3^e deel uit olie en gas voortkomt en slechts voor 1/3^e deel uit kolen, waarvan 80% in ontwikkelingslanden wordt gebruikt, aan het gegeven dat 48% van de mondiale CO₂-uitstoot uit olie en gas komt, aan de door Milieudefensie c.s. aangevoerde beperkingen van de IAM-modellen en de daarop gebaseerde reductiepaden voor de olie- en gassector, aan de onrealistisch zware last die, in verband met kolengebruik, in die modellen, in strijd met het CBDR-beginsel, op ontwikkelingslanden komt te rusten, alsmede aan het gegeven dat die modellen de reductieopgave op grond van onzekere CDR-technologieën en een hoge discount rate naar toekomstige generaties doorschuiven, hetgeen strijdt met het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid. Evenmin besteedt het hof op begrijpelijke wijze aandacht aan de door Milieudefensie c.s. benoemde gevolgen die inachtneming van die beperkingen van de IAM-modellen en (rechts)beginselen heeft voor de benadering van de reductieopgave voor de olie- en gasindustrie en de redenen waarom een onderneming als Shell, vanwege haar positie in de gegeven omstandigheden, (mede) vanwege die beperkingen en voornoemde (rechts)beginselen, wél gebonden is aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage. Verder besteedt het hof geen aandacht aan de vraag of — gezien de door de verschillende sectorale paden gegeven bandbreedte van reductiepercentages van 28,5% tot 51,7% voor olie en van 30,1% tot 51,7% voor gas — in het licht van deze beginselen en de in dat kader door Milieudefensie c.s. betrokken stellingen van Shell in ieder geval wél een reductiepercentage van 45% in 2030 kan worden verlangd. Het gehele betoog van Milieudefensie c.s. over die beginselen en de invloed daarvan op de waardering van de sectorale reductiepaden, evenals over hetgeen van Shell in dat licht mag worden verlangd, heeft van het hof in werkelijkheid geen begrijpelijke aandacht gekregen.

Voor zover het hof in rov. 7.74 t/m 7.81, zoals (samengevat) weergegeven in middelonderdeel 3.1, heeft gereageerd op de in middelonderdelen 3.10 en 3.11 bedoelde door Milieudefensie c.s. ingenomen stellingen, vormen die overwegingen daarop geen begrijpelijke respons. Die overwegingen verklaren immers geen van alle om welke reden het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel, (onder meer) in het licht van de in middelonderdelen 3.10 en 3.11 uitgewerkte (in middelonderdeel 3.14 in grote lijnen weergegeven) stellingen, toch niét ertoe nopen of eraan kunnen bijdragen dat Shell, vanwege (onder meer) haar marktpositie, haar omvangrijke CO₂-uitstoot, haar in belangrijke mate op ontwikkelde landen gerichte afzetmarkt van olie en gas en haar bijzondere kenmerken, kan worden gehouden aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage. Die overwegingen zien immers (zeer kernachtig) op de omstandigheid dat Shell geen kolen verkoopt of produceert, het effect van de beëindiging van de verbranding van kolen, de substitutie van koolstofintensieve kolen door minder koolstofintensief gas, de rol van Shell daarin en de omstandigheid dat er aanwijzingen bestaan dat per sector verschillende reductiepaden aangewezen zijn (rov. 7.74 en 7.75), het NZE-scenario (rov. 7.76), het Impact Assessment Report van de Europese Commissie en de Klimaatwet (rov. 7.77), de ‘harder to abate’-sectoren die Shell bedient (rov. 7.78), de omstandigheid dat het productaanbod en klantenbestand van Shell geen afspiegeling is van het wereldwijde productaanbod en klantenbestand, hetgeen voor toepassing van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage noodzakelijk zou zijn (rov. 7.79), het Race to Zero-initiatief, het VN-expertrapport en de daaruit voortvloeiende criteria (rov. 7.80) en de omstandigheid dat er verschillende reductiepaden voor verschillende sectoren in verschillende landen zijn en de zogenaamde equity niet specifiek genoeg is om een reductiepercentage uit te kunnen afleiden (rov. 7.81). Met het gemotiveerde beroep van Milieudefensie c.s. op het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel hebben die overwegingen dus niets, althans onvoldoende te maken.

Bovenop en in het verlengde van middelonderdeel 3.15 zijn de volgende overwegingen van het hof in ieder geval onvoldoende gemotiveerd:

De oordeelsvorming van het hof in rov. 7.74 dat, ter beperking van de CO₂-uitstoot, op kortere termijn de meeste winst is te behalen door de verbranding van, ten opzichte van gas, koolstofintensievere kolen te beëindigen en dat (afgezien van het equity-argument dat in rov. 7.81 aan de orde komt) minder bezwarend is voor het klimaat, is ook anderszins onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat het betoog van Milieudefensie c.s. juist mede inhoudt dat, volgens de op basis van kosteneffectiviteit ingeregelde IAM-modellen en daarop gebaseerde reductiepaden, op kortere termijn inderdaad de meeste winst valt te behalen door verbranding van kolen te beëindigen, alsmede dat gemodelleerde sectorale paden inderdaad lagere percentages voor olie en gas aanwijzen dan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45%. De stellingen van Milieudefensie c.s. houden evenwel (samengevat) in dat die omstandigheden er nu juist niet toe kunnen leiden dat niet (minimaal) een reductiepercentage van 45% voor Shell geldt. In het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel zal juist méér moeten worden ingezet op reductie van olie en gas om de mondiaal benodigde CO²-reductie van 45% in 2030 te bereiken dan de modellen veronderstellen, zodat van Shell in de gegeven omstandigheden wél een reductie van (minimaal) 45% in 2030 mag worden verwacht. De door het hof genoemde argumenten heeft Milieudefensie c.s. met het uitgewerkte beroep op het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel dus juist geadresseerd als onvoldoende redenen om Shell niet aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage te binden, terwijl het hof aan die stellingen geen (kenbare) aandacht besteedt.

Het hof besteedt in rov. 7.81 nog aandacht aan de zogenaamde equity. Die norm is volgens het hof te algemeen om een reductieverplichting van 45% voor Shell uit te kunnen afleiden. Daarmee lijkt het hof het CBDR-beginsel op het oog te hebben. Dat oordeel is eveneens onjuist, omdat het hof daarin uitgaat van een te beperkt — en dus: onjuist — begrip van dat beginsel. Althans is dat oordeel onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd. Milieudefensie c.s. verwijst daartoe naar middelonderdelen 1.20 t/m 1.24 en 3.10 onder (iii), waarin Milieudefensie c.s. een en ander reeds heeft uitgewerkt. Samengevat: het hof miskent dat niet is vereist dat uit het CBDR-beginsel (en evenmin uit het voorzorgsbeginsel of het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid) direct een norm voor een onderneming, althans een reductiepercentage van 45% of een ander percentage voor Shell kan worden afgeleid. Het CBDR-beginsel kan in de gegeven omstandigheden een relevante bijdrage leveren aan het vaststellen van het reductiepercentage dat van Shell kan worden verlangd.

De overwegingen van het hof in rov. 7.81 en 7.93 dat — samengevat — uit het begrip equity (waarmee het hof kennelijk het CBDR-beginsel bedoelt) niet een reductieverplichting voor Shell van 45% ten opzichte van 2019 of een (andere) voor Shell geldende norm kan worden afgeleid, is bovendien onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. gemotiveerd heeft aangevoerd dat het CBDR-beginsel wél voldoende aanknopingspunten biedt voor de vaststelling van een concreet (minimaal) reductiepercentage. Milieudefensie c.s. heeft in dat verband — samengevat — erop gewezen dat (i) het CBDR-beginsel in de Urgenda-zaak aldus is toegepast dat het aan de Staat opgelegde minimale 25%-reductiepercentage het reductiepercentage was waarvan wetenschappelijk was bepaald dat dit het minimale percentage was dat door de gezamenlijke groep van ontwikkelde landen (de 42 Annex 1-landen bij het VN-Klimaatverdrag) in 2020 gehaald zou moeten worden, maar dus niet voor ieder individueel land gold,204. (ii) rechtbank, hof en Hoge Raad dat gezamenlijke minimale reductiepercentage van 25% via de band van het CBDR-beginsel hebben vertaald naar een individuele reductieverplichting voor de Staat, omdat Nederland één van de rijkste landen is, per hoofd van de bevolking veel uitstoot heeft en daardoor ook een grotere verantwoordelijkheid heeft dan gemiddeld,205. (iii) in gelijke zin kan worden bepaald dat Shell zowel mondiaal als sectoraal een grotere verantwoordelijkheid heeft voor het klimaatprobleem en daarom (minimaal) het reductiepercentage moet aanhouden dat mondiaal geldt, nu zij historisch bezien en in de huidige tijd één van de grootste klimaatvervuilers in de wereld is, één van de grootste en rijkste bedrijven ter wereld is en de financiële capaciteit, kennis en kunde heeft om vergaande reducties te kunnen bewerkstellingen en daarvan de lasten kan dragen,206. (iv) ontwikkelde en niet-ontwikkelde landen tezamen op een CO₂-reductie van 45% moeten uitkomen en, in het licht van voornoemde omstandigheden, Shell aan (minimaal) dat (gemiddelde) percentage kan worden gehouden,207. (v) hetgeen verdere steun vindt in de uitlating van de voormalige CEO van Shell die meent dat Shell sneller moet bewegen dan de ‘global society’,208. het Oxford Report,209. het Tyndall-rapport,210. het Race to Zero-initiatief211. en de omstandigheid dat Shell 69%212. dan wel 70%213. van haar omzet in ontwikkelde landen behaalt, (vi) zodat de reductieverplichting van Shell zelfs hoger zou moeten zijn dan 45% per 2030.214. In dit licht valt zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien waarom het CBDR-beginsel in de gegeven omstandigheden niet een voor Shell te hanteren (minimaal) reductiepercentage aanwijst. Uit deze omstandigheden volgt immers dat het CBDR-beginsel leidt tot een (minimaal) reductiepercentage van 45%. Het hof besteedt daaraan ten onrechte geen (kenbare) aandacht.

Voor zover het hof met equity een ander beginsel op het oog heeft gehad dan het CBDR-beginsel (dan wel het voorzorgsbeginsel of het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid), is het oordeel van het hof in ieder geval onjuist of onvoldoende gemotiveerd, omdat het hof dan, (mede) in het licht van voornoemde stellingen van Milieudefensie c.s., (óók) zelfstandig aan het CBDR-beginsel respectievelijk het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid had moeten toetsen. Dat heeft het hof niet gedaan.

Milieudefensie c.s. heeft zich voorts uitvoerig gemotiveerd op het standpunt gesteld dat een CO₂-reductie van (minimaal) 45% in 2030 van Shell mag worden verlangd op grond van VN-klimaatprotocollen en soft law. In dat kader heeft Milieudefensie c.s. — samengevat — het volgende aangevoerd:

In het licht van voornoemde stellingen valt zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien om welke reden het hof tot het oordeel komt dat het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% in 2030 voor scope 1, 2 en 3 in het licht van de door Milieudefensie c.s. aangevoerde protocollen en soft law niet voor Shell geldt. Milieudefensie c.s. werkt dat hierna verder uit.

Voor zover het hof heeft geoordeeld dat het Race to Zero-initiatief, het VN-expertrapport, de UNGP, de OESO-richtlijnen, de Net Zero Guidelines van de ISO en/of het 1,5^oC Business Playbook van het ERI niet kwalificeren als bronnen waaraan bij de vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell kan worden verlangd betekenis toekomt, is het oordeel allereerst onbegrijpelijk, althans onvoldoende gemotiveerd, omdat het hof zelf in rov. 7.26 en 7.27 bij de vaststelling van de op Shell rustende zorgvuldigheidsverplichting (mede) betekenis toekent aan ‘de hiervoor besproken instrumenten’ (rov. 7.26), waarmee het hof (mede) het oog heeft op het Race to Zero-initiatief (rov. 7.23 onder (d)), het VN-expertrapport (rov. 7.23 onder (e)), de UNGP (rov. 7.20 en 7.26), de OESO-richtlijnen (rov. 7.21, 7.22 en 7.26), de Net Zero Guidelines van de ISO (rov. 7.23 onder (b)) en het 1,5^oC Business Playbook van het ERI (rov. 7.23 onder (c)) alsmede aan de bevindingen uit het (met het Race to Zero-initiatief samenhangende) Oxford Report (rov. 7.23 onder (h)). Bovendien stelt het hof in rov. 7.55 zelf vast dat de zorgvuldigheidsverplichting ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering nader kan worden ingevuld aan de hand van soft law, zoals de UNGP en de OESO-richtlijnen. Met het gegeven dat óók volgens het hof aan die bronnen relevante betekenis toekomt bij het vaststellen van de op Shell rustende zorgvuldigheidsverplichting verhoudt zich niet op begrijpelijke wijze dat daaraan géén betekenis toekomt bij het vaststellen het reductiepercentage dat van Shell mag worden verlangd. Dat reductiepercentage betreft immers de concrete rechtsplicht die uit de zorgvuldigheidsverplichting voortvloeit. Althans ligt die rechtsplicht in het verlengde van de zorgvuldigheidsverplichting. In ieder geval valt om die reden zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien waarom aan die bronnen wél betekenis toekomt in het kader van de vaststelling van de zorgvuldigheidsverplichting, maar niét bij de vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell kan worden verlangd.

Bovendien is het oordeel van het hof onvoldoende gemotiveerd. Uit voornoemde stellingen van Milieudefensie c.s. volgt immers allereerst dat het Race to Zero-initiatief, het VN-expertrapport, de Net Zero Guidelines van de ISO, het 1,5^oC Business Playbook van het ERI en/of het SBTi (de 50%-protocollen en soft law) relevante bronnen zijn voor de vaststelling van het voor een onderneming geldende reductiepercentage. Voorts blijkt uit die stellingen dat deze 50%-protocollen en soft law voorschrijven dat als uitgangspunt alle bedrijven (die daartoe in staat zijn) en in ieder geval bedrijven zoals Shell hun uitstoot in scope 1 t/m 3 in lijn met het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 moeten reduceren (meer specifiek: het Race to Zero-initiatief: bedrijven die de capaciteit hebben reduceren minimaal 50% in 2030, het VN-expertrapport: maximale ambitie van bedrijven en als uitgangspunt 50% reduceren in 2030, de Net Zero Guidelines van de ISO en het 1,5^oC Business Playbook van het ERI: maximale inspanning en 50% reduceren als uitgangspunt, het SBTi: zo snel mogelijk dalen en minimaal het mondiaal noodzakelijke reductiepercentage (45%) aanhouden). Verder volgt uit de hiervoor in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen dat Milieudefensie c.s. er gemotiveerd op heeft gewezen dat en om welke redenen Shell kwalificeert als onderneming waarvoor deze verplichting tot maximale inspanning en het genoemde uitgangspunt van (minimaal) 45% reductie of het volgen van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage in ieder geval gelden respectievelijk dat Shell daartoe de capaciteit heeft. De door het hof in rov. 7.74 t/m 7.79 genoemde redenen vormen op voornoemde stellingen in ieder geval geen voldoende begrijpelijke respons, reeds niet omdat het hof daarin in het geheel niet ingaat op voornoemde 50%-protocollen en soft law en het daaruit voortvloeiende uitgangspunt van een mondiaal gemiddeld reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 voor bedrijven zoals Shell, laat staan dat het hof toetst of Shell kwalificeert als onderneming waarvoor deze 50%-protocollen en soft law een reductie van (minimaal) 45% voorschrijven.

In ieder geval is 's hofs oordeel onvoldoende gemotiveerd in het licht van de stellingen van Milieudefensie c.s. dat (i) de IAM-modellen veelal geen rekening met normatieve aspecten, zoals met het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel,266. zodat zij geen goede leidraad voor de verdeling van de klimaatopgave tussen landen en sectoren vormen,267. terwijl (ii) de 50%-protocollen en soft law veelal juist wél reeds rekening houden met deze beginselen.268. In het licht van deze stellingen van Milieudefensie c.s. valt zonder nadere motivering, die ontbreekt, niet in te zien om welke reden het hof niet méér belang heeft toegekend aan de 50%-protocollen en soft law dan aan de IAM-modellen, althans om welke reden het hof gelijk gewicht heeft toegekend aan de 50%-protocollen en soft law enerzijds en de IAM-modellen anderzijds. Deze stellingen wijzen er immers op dat de 50%-protocollen en soft law rechtstreeks, althans meer, kunnen bijdragen aan de vaststelling van het reductiepercentage dat van een onderneming als Shell kan worden verlangd.

De door het hof in rov. 7.74 t/m 7.79 genoemde omstandigheden kunnen ook niet op afdoende gemotiveerde wijze verklaren waarom het door de 50%-protocollen en soft law gegeven uitgangspunt om het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 na te streven voor Shell niet geldt. Milieudefensie c.s. licht dat hierna nader toe.

De in rov. 7.74 genoemde omstandigheid dat 45% een mondiaal gemiddelde is over alle sectoren en betrekking heeft op alle broeikasgassen kan op zichzelf niet verklaren om welke reden Shell niet op grond van de 50%-protocollen en soft law aan (minimaal) dat gemiddelde is gehouden, omdat die bronnen dat gemiddelde juist uitdrukkelijk aanwijzen als door alle bedrijven (die daartoe in staat zijn) na te streven reductiepercentage.

Bovendien is 's hofs oordeel in rov. 7.74 — dat het gemiddelde reductiepercentage van 45% betrekking heeft op de uitstoot van alle broeikasgassen, waaronder CO₂ — onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd. Allereerst stelt het hof in rov. 3.9 en in rov. 3.1 (jo. rov. 2.3.5.2 van het vonnis van de rechtbank d.d. 26 mei 2021 (het Vonnis)) nog zelf (terecht) vast dat de gemiddelde reductie van 45% betrekking heeft op de uitstoot van CO₂. Ten tweede heeft Milieudefensie c.s. erop gewezen dat dit percentage betrekking heeft op de reductie van CO₂-uitstoot.269. Ten derde neemt ook Shell zelf tot uitgangspunt dat het percentage van 45% betrekking heeft op CO₂-reductie.270. Zonder nadere, ontbrekende, motivering valt daarom niet in te zien om welke reden het hof meent dat dit percentage betrekking heeft op alle broeikasgassen. Dat is feitelijk onjuist.

Het hof overweegt in rov. 7.74 en 7.75 verder dat op kortere termijn de meeste winst kan worden behaald door middel van reductie van kolengebruik, Shell geen kolen levert en substitutie van kolen voor door van Shell afkomstig gas de scope 3-uitstoot van Shell weliswaar vergroot, maar de mondiale uitstoot kan verlagen. Deze overweging kan evenmin verklaren dat en om welke reden Shell niet is gehouden aan het uitgangspunt om haar emissies in 2030 met 45% te reduceren. De 50%-protocollen en soft law wijzen er immers op dat alle bedrijven als uitgangspunt, voor zover zij daartoe in staat zijn, hun CO₂-uitstoot in 2030 met 45% moeten hebben gereduceerd. Die 50%-protocollen en soft law maken bovendien geen onderscheid tussen bedrijven in de kolensector en bedrijven in de olie- en gassector. Voor bedrijven in beide sectoren geldt het nastreven van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van (minimaal) 45% evenzeer als uitgangspunt. In dit verband is dus niet relevant dat kolen door gas gesubstitueerd zouden kunnen worden, waardoor de mondiale CO₂-uitstoot zou dalen. Uit de door het hof genoemde omstandigheden volgt ook niet dat Shell niet in staat zou zijn om die reductie te bewerkstelligen en/of niet aan dat uitgangspunt kan worden gehouden. Dat oordeel is temeer onvoldoende gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. er juist met het in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven betoog gemotiveerd op heeft gewezen dat en waarom het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% voor Shell wél haalbaar is en van haar mag worden verlangd.

De in rov. 7.76 en 7.77 genoemde omstandigheid dat in het NZE-scenario, het Impact Assessment Report van de Europese Commissie van 6 februari 2024 en de Klimaatwet een onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende sectoren, kan, in het licht van de door Milieudefensie c.s. genoemde 50%-protocollen en soft law, die voorschrijven om zich maximaal in te spannen en, indien daartoe in staat, de CO₂-emissies (als uitgangspunt) met (minimaal) 45% te reduceren, alsmede in het licht van het in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven betoog dat Shell daartoe in staat is en die reductie van haar mag worden verlangd, evenmin op voldoende begrijpelijke en/of gemotiveerde wijze verklaren om welke reden Shell niet gehouden is om (minimaal) het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% na te streven. Daaruit volgt immers dat die 50%-protocollen en soft law van alle bedrijven die daartoe in staat zijn verlangen dat zij een reductiepercentage van (minimaal) 45% aanhouden, alsmede dat Shell wél goed in staat is om het reductiepercentage van 45% in 2030 te behalen en dat dit van haar kan worden verlangd. Daaruit volgt dat de omstandigheid dat er ook verschillende sectorale reductiepaden bestaan niet eraan afdoet dat een CO₂-reductie van 45% voor Shell haalbaar is en van haar kan worden verlangd.

's Hofs overweging in rov. 7.78 dat de scope 3-uitstoot van Shell is verspreid over meerdere sectoren, Shell ook opereert in sectoren (transport en gebouwen) waarin alternatieven voor fossiele brandstof moeilijker te realiseren zijn en welke sectoren bovendien goed zijn voor een belangrijk deel van de scope 3-uitstoot van Shell, kan, in het licht van de door Milieudefensie c.s. genoemde 50%-protocollen en soft law, alsmede in het licht van het in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven betoog, evenmin afdoende verklaren waarom Shell niet gehouden is om het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% na te streven. Daaruit volgt immers dat die 50%-protocollen en soft law van alle bedrijven die daartoe in staat zijn verlangen dat zij een reductiepercentage van (minimaal) 45% aanhouden, alsmede dat Shell wél goed in staat is om het reductiepercentage van 45% in 2030 te behalen en dat dit van haar kan worden verlangd. Milieudefensie c.s. heeft in dat verband ook uitvoerig gemotiveerd aangevoerd dat daaraan niet afdoet dat Shell ook actief is in sectoren waarin alternatieven voor fossiele brandstoffen moeilijker te realiseren zijn (‘harder to abate’). Het hof gaat op dat betoog in het geheel niet in, terwijl dat in het licht van de in middelonderdeel 3.21 onder (xiv) weergegeven stellingen wel mocht worden verlangd. Daaruit volgt immers dat die omstandigheid niet eraan afdoet dat een CO₂-reductie van 45% voor Shell haalbaar is en op grond van de 50%-protocollen en soft law van haar kan worden verlangd, terwijl de ‘harder to abate’-sectoren daardoor ook niet in hun energiebehoefte worden geraakt.

Evenmin kan de door het hof in rov. 7.79 genoemde omstandigheid — dat Shell geen productaanbod en/of klantenbestand heeft dat (volledig) overeenkomt met het wereldwijde productaanbod en het wereldwijde klantenbestand (de afnemers van die producten) en dat haar klantenportefeuille meer dan gemiddeld bestaat uit (bedrijven uit) sectoren die ‘harder to abate’ zijn — op begrijpelijke wijze eraan afdoen dat alle bedrijven als uitgangspunt, voor zover zij daartoe in staat zijn, het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% moeten nastreven en dat dat ook van Shell mag worden verlangd, een en ander in het licht van de in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen over de positie van Shell. Uit die omstandigheid volgt immers niet dat Shell niet in staat zou zijn het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% te behalen en/of dat dat niet van haar mag worden verlangd. Bovendien ligt in het gegeven dat de door Milieudefensie c.s. naar voren gebrachte 50%-protocollen en soft law als uitgangspunt van alle bedrijven die daartoe in staat zijn een 45%-reductie verlangen besloten dat, voor de vraag of die verplichting op een bedrijf rust, niet is vereist dat dat bedrijf een productaanbod en/of een klantenbestand heeft dat overeenkomt met het mondiaal gemiddelde. Bedrijven vormen immers (vrijwel) nooit een perfecte afspiegeling daarvan. Dat vereisen de 50%-protocollen en soft law ook niet. Anders dan het hof oordeelt, geldt dat onder de genoemde 50%-protocollen en soft law dus niet als vereiste voor toepassing van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45%.

In ieder geval is het oordeel van het hof onvoldoende gemotiveerd. Milieudefensie c.s. heeft zich namelijk gemotiveerd op het standpunt gesteld dat de omstandigheid dat Shell geen productaanbod en/of klantenbestand heeft dat (volledig) overeenkomt met het wereldwijde productaanbod en het wereldwijde klantenbestand (de afnemers van die producten) en/of dat haar klantenportefeuille meer dan gemiddeld bestaat uit (bedrijven uit) sectoren die ‘harder to abate’ zijn niet afdoet aan de gehoudenheid van Shell om het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% te behalen. In dat verband heeft Milieudefensie c.s. — samengevat en in aanvulling op de in middelonderdeel 3.21 onder (xiv) weergegeven stellingen — het volgende aangevoerd:

Zonder nadere, ontbrekende, motivering valt in het licht van deze stellingen niet in te zien om welke reden het hof in rov. 7.78 van belang acht dat de scope 3-uitstoot van Shell voor een belangrijk deel plaatsvindt in de sectoren transport en gebouwen en alternatieven in die sectoren moeilijker zijn te realiseren, alsmede om welke reden het hof in rov. 7.79 oordeelt dat, voor toepassing van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% voor 2030, aannemelijk moet zijn dat het productaanbod en klantenbestand van Shell een afspiegeling is van het wereldwijde productaanbod en klantenbestand. Uit voornoemde gemotiveerde stellingen van Milieudefensie c.s. volgt immers dat en waarom de omstandigheid dat de klantenportefeuille daarvan geen afspiegeling is en voor een deel bestaat uit ‘harder to abate’-sectoren geen reden kan zijn om van het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% voor 2030 af te wijken. Het hof had aandacht aan die stellingen moeten besteden, omdat daarzonder niet inzichtelijk is om welke reden het hof desondanks van oordeel is dat Shell, vanwege haar van het mondiaal gemiddelde afwijkende en voor een deel uit ‘harder to abate’-sectoren bestaande klantenportefeuille, niet aan dat mondiaal gemiddelde reductiepercentage kan worden gehouden.

In rov. 7.80 overweegt het hof dat het Race to Zero-initiatief 's hofs oordeel niet anders maakt, omdat het daarin genoemde interim target van 50% in 2030 het fair share van een bedrijf moet weerspiegelen en dus niet zonder meer meebrengt dat dit percentage op ieder bedrijf als harde en afdwingbare norm kan worden toegepast. Met dat oordeel ziet het hof allereerst eraan voorbij dat dit initiatief ook als bron van soft law kwalificeert en uit dien hoofde relevant is bij de vaststelling van de voor Shell geldende zorgvuldigheidsverplichting — naar het hof in rov. 7.23 onder (d) en 7.26 (‘de hiervoor besproken instrumenten’) ook zelf onderkent — en daarom óók bij de vaststelling van het voor haar geldende reductiepercentage. In ieder geval is het oordeel van het hof onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. blijkens de in middelonderdeel 3.21 onder (i) en (ii) weergegeven stellingen erop heeft gewezen dat (onder meer) het Race to Zero-initiatief een gezaghebbende bron is die breed gedragen inzichten reflecteert, zodat daaraan betekenis toekomt bij het vaststellen van de omvang van de op Shell rustende reductieverplichting. Dat geldt temeer omdat het hof, blijkens rov. 3.1 (jo. rov. 2.4.8 van het Vonnis) (mede) tot uitgangspunt heeft genomen dat uit het Race to Zero-initiatief op basis van wetenschappelijke bevindingen volgt wat bedrijven moeten doen.

In ieder geval is voornoemd oordeel onvoldoende begrijpelijk gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. er blijkens het in middelonderdeel 3.21 onder (ii) weergegeven betoog op heeft gewezen dat het Race to Zero-initiatief aanbeveelt dat bedrijven die de capaciteit hebben om in 2030 méér dan 50% in scope 1, 2 en 3 te reduceren dat ook moeten doen, zoals ook blijkt uit de weergave daarvan door het hof in rov. 7.23 onder (d) en de weergave van het standpunt van Milieudefensie c.s. in rov. 7.70, terwijl Milieudefensie c.s. blijkens de in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen ook heeft aangevoerd dat en waarom een reductie met 45% in de gegeven omstandigheden ook van Shell kan worden verlangd, evenals dat Shell daartoe in staat is. Zonder nadere, ontbrekende, motivering valt daarom niet in te zien waarom het feit dat het Race to Zero-initiatief een interim target van 50% in 2030 stelt en dat een fair share van een bedrijf moet weerspiegelen, 's hofs oordeel niet anders maakt. Uit voornoemde stellingen volgt immers juist dat aan de door het Race to Zero-initiatief gestelde voorwaarden is voldaan.

Het oordeel van het hof is bovendien onvoldoende gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. onderbouwd heeft gesteld dat ook uit de OESO-richtlijnen en de UNGP volgt dat bedrijven hun scope 1, 2 en 3-emissies in absolute zin moeten reduceren in lijn met de mondiale temperatuurdoelstelling en in lijn met de best beschikbare wetenschap, alsmede dat van Shell ook op basis daarvan mag worden verlangd dat Shell haar uitstoot met (minimaal) 45% reduceert (middelonderdeel 3.21 onder (ix) en (xii) t/m (xiv)). Het hof besteedt aan dat gemotiveerde beroep op de OESO-richtlijnen en de UNGP in rov. 7.74 t/m 7.79 evenmin voldoende begrijpelijke aandacht, een en ander om dezelfde redenen als hiervoor met betrekking tot de 50%-protocollen en soft law is uiteengezet. Die overwegingen kunnen — samengevat — niet verklaren waarom Shell niet is gehouden aan (minimaal) het mondiaal gemiddelde reductiepercentage, terwijl die bronnen daartoe in de gegeven omstandigheden wel nopen.

's Hofs oordeel in rov. 7.80 dat het in het Race to Zero-initiatief genoemde reductiepercentage niet zonder meer op ieder bedrijf als harde en afdwingbare norm kan worden toegepast is bovendien onjuist, althans onbegrijpelijk gemotiveerd. Of een specifiek reductiepercentage al dan niet op ieder bedrijf als harde en afdwingbare norm kan worden toegepast, doet namelijk niet ter zake bij de beantwoording van de vraag welk reductiepercentage in de gegeven omstandigheden van Shell kan worden verlangd. Het gaat er dus slechts om dat het hof (mede) op basis van het Race to Zero-initiatief had moeten beoordelen of een reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 van Shell kan worden verlangd. Dát is de vraag die het hof moest beantwoorden. Of een in een bepaald rapport genoemd percentage óók op andere bedrijven zou kunnen worden toegepast, is daarbij niet van belang, zodat het hof aan die omstandigheid ten onrechte, dan wel op onbegrijpelijke wijze gewicht heeft toegekend. Voor zover het hof eenzelfde oordeel heeft gegeven met betrekking tot het VN-expertrapport (‘Datzelfde geldt voor (…)’), is dat oordeel om dezelfde redenen onjuist, dan wel onbegrijpelijk gemotiveerd.

Het hof overweegt in rov. 7.80 verder dat hetzelfde geldt voor de aanbevelingen in het VN-expertrapport. Het feit dat in het VN-expertrapport, en ook elders, is opgenomen dat bedrijven zich maximaal moeten inspannen om hun emissies zo snel mogelijk te reduceren, is volgens het hof niet voldoende om een mondiaal gemiddelde reductienorm om te zetten in een algemene dwingende norm voor Shell. Met deze overweging ziet het hof allereerst eraan voorbij dat Milieudefensie c.s. ook ten aanzien van het VN-expertrapport met de in middelonderdeel 3.21 onder (iii) t/m (vi) weergegeven stellingen erop heeft gewezen dat dit een gezaghebbende bron is die een bijzondere en universele status heeft, zodat daaraan bij de vaststelling van de omvang van de op Shell rustende reductieverplichting betekenis toekomt.

Voorts heeft Milieudefensie c.s. blijkens de in middelonderdeel 3.21 onder (v) weergegeven stellingen erop gewezen dat het VN-expertrapport niet (enkel) voorschrijft dat bedrijven zich maximaal moeten inspannen hun emissies in scope 1, 2 en 3 zo snel mogelijk te reduceren, maar dat zij maximale ambitie moeten tonen en dat een reductie van 50% in 2030 als uitgangspunt geldt. Het VN-expertrapport verlangt dus niet enkel van bedrijven om zich maximaal in te spannen. Het hof besteedt in rov. 7.80 ten onrechte geen aandacht aan het feit dat het VN-expertrapport als uitgangspunt ook een reductie van 50% in 2030 verlangt. Dat is bovendien onbegrijpelijk, omdat het hof zelf in rov. 7.23 onder (e) en bij de weergave van het standpunt van Milieudefensie c.s. in rov. 7.70 nog wél onderkent dat het VN-expertrapport aan ondernemingen de aanbeveling doet van een reductie van 50% in 2030. In ieder geval valt zonder nadere, ontbrekende, motivering daarom niet in te zien waarom dit percentage niet voor Shell zou gelden. Dat geldt temeer omdat Milieudefensie c.s. met de in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen heeft toegelicht dat en waarom het uitgangspunt van een reductiepercentage van 45% voor 2030 ook voor Shell haalbaar is en van haar mag worden verlangd.

's Hofs overwegingen in rov. 7.80 vormen evenmin een voldoende begrijpelijke respons op (i) het in middelonderdeel 3.21 onder (vii) weergegeven betoog van Milieudefensie c.s. dat de Net Zero Guidelines van de ISO en het 1,5^oC Business Playbook van het ERI eveneens onderschrijven dat bedrijven zich maximaal moeten inspannen om emissies te reduceren in lijn met het 1,5^oC-doel en dat daarbij als uitgangspunt de halvering van scope 1,2 en 3-emissies in 2030 geldt en evenmin op (ii) het in middelonderdeel 3.21 onder (viii) weergegeven betoog van Milieudefensie c.s. dat het volgens het SBTi best practice is voor individuele bedrijven om (minimaal) dezelfde emissiereducties aan te houden als mondiaal nodig zijn, te weten 45% per 2030. Ook in die bronnen is dus, anders dan het hof oordeelt, méér opgenomen dan dat bedrijven zich maximaal moeten inspannen om hun emissies zo snel mogelijk te reduceren. Deze bronnen wijzen, naast de verplichting tot maximale inspanning, eveneens het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 aan als door bedrijven bij wege van uitgangspunt in acht te nemen reductiepercentage. Het hof ziet daaraan voorbij.

In ieder geval is het oordeel van het hof onvoldoende gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s., zoals volgt uit middelonderdeel 3.21 onder (vii) t/m (x), erop heeft gewezen dat de Net Zero Guidelines van de ISO, het 1,5^oC Business Playbook van het ERI en het SBTi als best practice voor individuele bedrijven voorschrijven om (minimaal) dezelfde emissiereducties aan te houden als mondiaal nodig zijn, te weten 45% per 2030, terwijl uit de klimaatprotocollen, evenals uit de Scope 3 Standaard bij het GHG-Protocol, volgt dat de grootste verantwoordelijkheid voor emissiereducties rust op die bedrijven waarvan het merendeel van de CO₂-uitstoot uit scope 3-emissies bestaat. Het hof besteedt aan deze bronnen echter geen aparte aandacht, terwijl dat in het licht van het gemotiveerde beroep daarop door Milieudefensie c.s. wel van het hof mocht worden verlangd.

In rov. 7.81 overweegt het hof (i) dat Milieudefensie c.s. erop heeft gewezen dat Shell een grote speler op de markt van olie en gas is en dat daarom van haar een bijzondere inspanning kan worden verwacht, (ii) dat het hof het feit dat Shell een grote speler is heeft meegewogen bij de beslissing dat er voor Shell een verplichting bestaat om haar emissies te reduceren en (iii) dat, gelet op het gegeven dat er verschillende reductiepaden zijn voor verschillende sectoren in verschillende landen, dit gegeven niet meebrengt dat Shell kan worden gehouden aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage. Deze overwegingen vormen evenmin een voldoende gemotiveerde althans voldoende begrijpelijke respons op het hiervoor uiteengezette betoog van Milieudefensie c.s., zoals zij hierna verder uiteenzet.

Allereerst weegt de omstandigheid dat Shell een grote speler is op de markt van olie en gas en dat daarom van haar een bijzondere inspanning kan worden verwacht niet enkel mee in het kader van de vraag óf er een zorgvuldigheidsverplichting op Shell rust, maar, op grond van de 50%-protocollen en soft law, alsmede op grond van de OESO-richtlijnen en de UNGP en overigens ook in het licht van het CBDR-beginsel, óók in het kader van de vraag welke mate van reductie van haar mag worden verlangd. Die omstandigheid kan dus ook relevant zijn bij de vraag of van Shell een reductiepercentage van 45% per 2030 mag worden verlangd. Milieudefensie c.s. heeft (onder meer) die stelling ook in dat verband aangevoerd, zoals blijkt uit de in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen, 's Hofs oordeel is dus onjuist, althans onvoldoende (begrijpelijk) gemotiveerd.

Ten tweede kan het gegeven dat er verschillende reductiepaden zijn voor verschillende sectoren in verschillende landen zonder nadere, ontbrekende, motivering niet verklaren waarom van Shell niet, op grond van de door Milieudefensie c.s. aangevoerde 50%-protocollen en soft law, kan worden verlangd dat zij haar CO₂-emissies (minimaal) met het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% reduceert. Die 50%-protocollen en soft law gaan er juist van uit dat alle bedrijven als uitgangspunt, voor zover zij daartoe in staat zijn, (minimaal) het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% in 2030 moeten bewerkstelligen. Daaraan doet dus (als uitgangspunt) niet af dat er verschillende reductiepaden voor verschillende sectoren in verschillende landen zijn. Dat geldt temeer omdat Milieudefensie c.s. met de in middelonderdeel 3.21 onder (xii) t/m (xiv) weergegeven stellingen heeft toegelicht dat en waarom het uitgangspunt van een reductiepercentage van 45% in 2030 ook voor Shell haalbaar is en van haar mag worden verlangd.

In rov. 7.81 overweegt het hof nog dat de gehoudenheid van Shell aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45% in 2030 ook niet kan worden afgeleid uit de zogenaamde equity, omdat die norm te algemeen is om uit te kunnen afleiden dat op Shell een reductieverplichting van 45% rust. Milieudefensie c.s. heeft deze overweging reeds bestreden in middelonderdelen 1.20 t/m 1.24, 3.10 onder (iii) en 3.18 t/m 3.20. Op die plaatsen heeft Milieudefensie c.s. uiteengezet om welke reden(en) het oordeel van het hof onjuist althans onvoldoende gemotiveerd is. Kortheidshalve verwijst Milieudefensie c.s. op deze plaats terug naar die middelonderdelen.

Allereerst heeft Milieudefensie c.s. zich, ter vaststelling van de zorgvuldigheidsverplichting van Shell ter voorkoming of beperking van gevaarlijke klimaatverandering, evenals ter vaststelling van de concrete reductieverplichting van Shell, beroepen op het gevaarzettingsleerstuk, waaronder op de Kelderluik-factoren. In dit verband heeft Milieudefensie c.s. (onder meer) toegelicht dat deze criteria van betekenis zijn bij de vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell mag worden verlangd. Milieudefensie c.s. verwijst daartoe naar de in middelonderdeel 1.8 vermelde stellingen. Deze stellingen zijn dus óók in deze context van relevantie, terwijl het hof daarop niet (kenbaar) heeft gerespondeerd, 's Hofs oordeel is daarom onvoldoende gemotiveerd.

Milieudefensie c.s. heeft er allereerst op gewezen dat het behalen van een mondiale reductie van 45% in 2030 van aanzienlijk belang is en dat aan reductiepaden en daaraan ten grondslag liggende IAM-modellen die teveel leunen op CDR-technologieën, een en ander in verband met de daaraan verbonden onzekerheden en risico's, minder gewicht toekomt bij de vaststelling van het voor Shell geldende reductiepercentage. In dat licht komt in ieder geval meer gewicht toe aan het Tyndall-rapport en het IISD-rapport, welke rapporten rekening houden met de beperkingen van CDR. Meer gedetailleerd heeft Milieudefensie c.s. in dit verband het volgende aangevoerd:

In het licht van deze stellingen valt zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien om welke reden het hof, bij de vaststelling van het voor Shell geldende reductiepercentage, niet (nader) differentieert in het gewicht dat toekomt aan de verschillende door partijen besproken reductiepaden. Uit voornoemde stellingen volgt immers dat de IAM-modellen (veelal) teveel leunen op de met grote onzekerheden omgeven CDR-technologieën, waardoor deze de reductieopgave teveel naar de toekomst verschuiven, een en ander met het risico van een niet meer omkeerbare overschrijding van het 1,5°C-scenario, ten gevolge waarvan deze reductiepaden niet stroken met de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs en strijden met het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid. Dit alles geldt temeer omdat het hof in rov. 7.67 ook zelf tot uitgangspunt neemt dat Shell, ter naleving van haar zorgvuldigheidsverplichting, een passende bijdrage moet leveren aan de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs. Het IISD-rapport houdt in ieder geval wel rekening met de grote onzekerheden van CDR-technologieën. Daarnaast houdt het Tyndall-rapport evenzeer rekening met de grote onzekerheden van CDR-technologieën, alsmede met het CBDR-beginsel en een groot deel van de (andere) beperkingen van IAM-modellen. Om die reden valt zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien om welke reden het hof, bij de beoordeling op basis van welk gemodelleerd reductiepad een reductiepercentage voor Shell moet worden vastgesteld, niet (nader) heeft gedifferentieerd in het gewicht dat toekomt aan de verschillende door partijen besproken reductiepaden, althans niet (ten minste) belangrijker gewicht heeft toegekend aan het Tyndall-rapport en/of het IISD-rapport dan aan de andere reductiepaden ter vaststelling van het reductiepercentage dat (minimaal) van Shell mag worden verlangd.

In ieder geval is zonder nadere motivering niet begrijpelijk om welke reden het hof — bij de vaststelling van het reductiepercentage op grond van de verschillende in dat kader door partijen besproken bronnen — met deze met CDR-technologieën samenhangende beperkingen van de IAM-modellen, (mede) in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel, geen rekening heeft gehouden. Zonder respons op het hiervoor weergegeven uitvoerige betoog van Milieudefensie c.s. over de beperkingen van CDR, de relevantie daarvan voor de waardering van de IAM-modellen en de daarop gebaseerde reductiepaden, en in het bijzonder over het Tyndall-rapport en het IISD-rapport, een en ander ter vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell kan worden verlangd, is 's hofs oordeel onvoldoende gemotiveerd.

Althans valt, in het licht van voornoemde stellingen van Milieudefensie c.s., niet in te zien om welke reden het hof in rov. 7.93 (en mogelijk ook in de slotzin van rov. 7.82) (mede) betekenis toekent aan het gegeven dat Milieudefensie c.s. vraagtekens heeft gezet bij de waarde van de IAM-modellen waarop de cijfers (deels) zijn gebaseerd en mede daarop grondt dat vergaande terughoudendheid moet worden betracht bij het verheffen van de op die rapporten gebaseerde cijfers tot juridische norm. Uit voornoemde stellingen volgt immers dat de kritiek van Milieudefensie c.s. op de IAM-modellen en de daarop gebaseerde sectorale reductiepaden voor de olie- en gassector mede eruit bestond — samengevat — dat deze leiden tot een voor Shell te laag reductiepercentage om de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs te behalen en zich tevens niet verhouden tot het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid, omdat zij (veelal) teveel leunen op zeer onzekere CDR-technologieën, (mede) om een overshoot te compenseren, welke technologie in realiteit (nog) niet haalbaar en schaalbaar is en waarvan ook onzeker is of deze later in deze eeuw haalbaar en schaalbaar zal zijn. Die kritiek van Milieudefensie c.s. over deze (normatieve) tekortkomingen van gemodelleerde sectorale reductiepaden noopt dus niet tot vergaande terughoudendheid tot het hanteren van de uit die reductiepaden volgende cijfers ter vaststelling van een voor Shell geldend reductiepercentage. Die kritiek noopt er, integendeel, toe dat de in de wetenschap breed erkende risico's en onzekerheden van het leunen op CDR worden meegewogen bij de beoordeling van de verschillende gemodelleerde reductiepaden ter vaststelling van een voor Shell geldend reductiepercentage, 's Hofs oordeel is om die reden onvoldoende gemotiveerd.

Voorts valt, in het licht van voornoemde stellingen, niet zonder nadere, ontbrekende, motivering in te zien om welke reden de door het Tyndall-rapport en/of het IISD-rapport aangewezen reductiepercentages voor olie en gas niet (ten minste) zouden kunnen dienen als het minimaal te bereiken reductiepercentage voor Shell dat op grond van de in middelonderdeel 3.5 genoemde maatstaf of de Common Ground-methode kan worden vastgesteld, althans ten aanzien waarvan aan het door het hof gestelde consensusvereiste is voldaan. Het hof heeft dat onderzoek ten onrechte in het geheel niet uitgevoerd.

Milieudefensie c.s. heeft verder aangevoerd, ook in het kader van de beoordeling van de sectorale reductiepaden, dat bij de bepaling van het voor Shell geldende reductiepercentage (mede) acht moet worden geslagen op het voorzorgsbeginsel, omdat — samengevat — de risico's op het niet meer kunnen vermijden van gevaarlijke klimaatverandering bij een latere aanvang van de reductieopgave toenemen, de IAM-modellen en de daarop gebaseerde reductiepaden rekenen op basis van kosteneffectiviteit, waardoor zij de reductieopgave met name op de kolensector en ontwikkelingslanden leggen, terwijl deze ontwikkelingslanden een beperkte transitiecapaciteit hebben, veelal (te) sterk leunen op zeer onzekere CDR-technologieën, uitgaan van een te hoge discount rate en geen rekening houden met klimaatschade, waardoor het gevaar bestaat dat tipping points worden overschreden. Als gevolg van die beperkingen zijn de door de IAM-modellen berekende reductiepercentages voor kolen in de werkelijke wereld niet haalbaar. De daarop gebaseerde reductiepaden voor olie en gas komen dan ook uit op te lage reductiepercentages. Het voorzorgsbeginsel noopt om die reden tot het vaststellen van een hoger reductiepercentage voor Shell. Het hof weegt dit beginsel bij de beoordeling of op basis van de sectorale reductiepaden een reductiepercentage voor Shell kan worden vastgesteld ten onrechte niet, althans (in rov. 7.95) op onjuiste wijze mee. Milieudefensie c.s. verwijst voor haar stellingen en de bijbehorende vindplaatsen naar middelonderdelen 1.13 en 3.10 onder (i) en voor de rechtsklachten over rov. 7.95 naar middelonderdelen 1.11 en 1.12.

Bovendien heeft Milieudefensie c.s., ook in het kader van de beoordeling van de sectorale reductiepaden, aangevoerd dat (mede) acht moet worden geslagen op het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid, omdat — samengevat — de IAM-modellen waarop de sectorale reductiepaden zijn gebaseerd op basis van kosteneffectiviteit rekenen, veelal te sterk leunen op zeer onzekere CDR-technologieën, rekenen met een hoge discount rate en geen rekening houden met klimaatschade, als gevolg waarvan zij de reductieopgave op met onzekerheid omgeven aannames zoveel mogelijk naar de toekomst schuiven, hetgeen strijdt met het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid. Milieudefensie c.s. verwijst voor haar stellingen en de bijbehorende vindplaatsen naar middelonderdelen 1.17 en 3.10 onder (ii). Het hof weegt dit beginsel bij de beoordeling of op basis van de van de sectorale reductiepaden een reductiepercentage voor Shell kan worden vastgesteld ten onrechte in het geheel niet mee.

Verder heeft Milieudefensie c.s. aangevoerd, ook in het kader van de beoordeling van de sectorale reductiepaden, dat (mede) acht moet worden geslagen op het CBDR-beginsel, omdat — samengevat — Shell één van de grootste en rijkste bedrijven ter wereld is met een historische en actuele zeer grote CO₂-uitstoot, zij het overgrote deel van haar omzet uit de ontwikkelde landen haalt en de IAM-modellen en de daarop gebaseerde reductiepaden, door hun gerichtheid op kosteneffectiviteit, de reductieopgave in te grote mate op de kolensector en op ontwikkelingslanden leggen, welke landen voor hun energievoorziening in belangrijke mate van kolen afhankelijk zijn, waardoor toepassing van (mede) het CBDR-beginsel op die reductiepaden leidt tot een reductiepercentage van (minimaal) 45% ten opzichte van 2019. Milieudefensie c.s. verwijst voor de betrokken stellingen en de bijbehorende vindplaatsen naar middelonderdelen 1.21 en 3.10 onder (iii). Het hof weegt dit beginsel enkel op een onjuiste want te beperkte wijze mee, althans is 's hofs oordeel onvoldoende gemotiveerd in het licht van deze stellingen, zoals reeds uiteengezet in middelonderdelen 1.20 t/m 1.24.

Meer specifiek en in het verlengde van het voorgaande heeft Milieudefensie c.s., in het kader van de vraag welk reductiepercentage op basis van de sectorale reductiepaden voor Shell kan worden vastgesteld, erop gewezen dat deze sectorale reductiepaden in belangrijke mate steunen op IAM-modellen die, ter vaststelling van het voor Shell geldende reductiepercentage, in ten minste vijf opzichten beperkt bruikbaar zijn, althans die IAM-modellen in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel tot te lage percentages voor ondernemingen in de sector olie en gas komen: (i) de IAM-modellen zijn gebaseerd op kosteneffectiviteit, waardoor zij sterk leunen op kolenreductie die ten laste komt van ontwikkelingslanden, hetgeen strijdt met het CBDR-beginsel, zodat de reductieopgave dus méér ten laste zal moeten komen van olie en gas (en dus van Shell) dan die modellen aanwijzen,326. (ii) de IAM-modellen leunen sterk op CDR-technologieën die op dit moment nog niet kunnen worden toegepast en waarvan zeer onzeker is of die technologie daadwerkelijk deze eeuw kan worden toegepast, waardoor de door die modellen berekende reductiepercentages voor de olie- en gassector te laag zijn en de reductieopgave naar de toekomst wordt geschoven, zodat het baseren van een reductiepercentage voor Shell op enkel die gemodelleerde reductiepaden strijdt met het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid,327. (iii) IAM-modellen werken met een hoge discount rate, waardoor mitigerende maatregelen in die modellen in de toekomst goedkoper zijn dan op dit moment, met als gevolg dat IAM-modellen sterk inzetten op het uitstellen van mitigerende maatregelen naar later in de tijd en verder inzetten op toepassing van CDR (in het geval van een overshoot boven 1,5°C (mede) om de opwarming van de aarde tot 1,5°C terug te brengen) waarvan onzeker is of deze technologie in de toekomst daadwerkelijk op voldoende schaal beschikbaar is, hetgeen strijdt met het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het voorzorgsbeginsel,328. (iv) de IAM-modellen de (vermeden) klimaatschade in hun kosteneffectiviteitsanalyse niet betrekken en ook daardoor, in strijd met het voorzorgsbeginsel en het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid, de reductieopgave vooruit schuiven329. en (v) de gemodelleerde scenario's inmiddels vrijwel allemaal scenario's zijn die uitgaan van een overshoot boven 1,5°C.330.

In het verlengde hiervan heeft Milieudefensie c.s. gesteld dat, met inachtneming van de beperkingen van de IAM-modellen en/of voornoemde (rechts)beginselen, de sectorale reductiepaden óók tot een voldoende hanteerbaar reductiepercentage van (minimaal) 45% in 2030 leiden. Daartoe heeft Milieudefensie c.s. — samengevat — het volgende aangevoerd:

Het hof heeft in rov. 7.91 t/m 7.96 (en met name in rov. 7.91 en 7.92) bij de beoordeling van de sectorale reductiepaden ter vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell mag worden verlangd, niet op voldoende gemotiveerde wijze rekening gehouden met de door Milieudefensie c.s. in voornoemde stellingen aangewezen beperkingen van de aan de reductiepaden ten grondslag liggende IAM-modellen en/of de gerichtheid daarvan op kosteneffectiviteit, evenals met de invloed daarvan op de beoordeling van die reductiepaden in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en/of het CBDR-beginsel. 's Hofs oordeel is bovendien onvoldoende (begrijpelijk) gemotiveerd, omdat Milieudefensie c.s. voor meerdere (ook door het hof genoemde) sectorale reductiepaden heeft aangevoerd dat en waarom het betreffende reductiepad wel of niet (voldoende) rekening houdt met het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel en tot welk (minimaal) reductiepercentage de inachtneming van die (rechts)beginselen op basis van die reductiepaden leidt. Ondanks dit op de verschillende reductiepaden en voornoemde (rechts)beginselen toegespitste betoog van Milieudefensie c.s. differentieert het hof, bij zijn beoordeling van de verschillende reductiepaden ter vaststelling van het reductiepercentage dat van Shell mag worden verlangd, echter niet voldoende gemotiveerd (nader) in het gewicht dat toekomt aan de verschillende reductiepaden, althans in ieder geval niet in het licht van deze (rechts)beginselen en de door Milieudefensie c.s. in dat kader betrokken stellingen. Dat oordeel is eveneens onvoldoende gemotiveerd omdat het hof, op basis van de in dat kader door Milieudefensie c.s. betrokken stellingen, wél tot een specifiek percentage (van (minimaal) 45% in 2030) of (ten minste), als onderkant van de bandbreedte van afgerond 30% tot 50% (namelijk: 28,5% tot 51,7% voor olie en 30,1% tot 51,7% voor gas), tot een minimaal reductiepercentage van afgerond 30% voor olie en gas (althans: 28,5% voor olie en 30,1% voor gas) had kunnen komen.

In het licht van voornoemde stellingen, in het bijzonder de in middelonderdelen 4.16 en 4.17 bedoelde stellingen, valt voorts, zonder nadere, ontbrekende, motivering niet in te zien om welke reden het hof in rov. 7.93 (en mogelijk ook in de slotzin van rov. 7.82) (mede) betekenis toekent aan het gegeven dat Milieudefensie c.s. vraagtekens heeft gezet bij de waarde van de IAM-modellen waarop de cijfers (deels) zijn gebaseerd en het hof daarop grondt dat vergaande terughoudendheid moet worden betracht bij het verheffen van de op die rapporten gebaseerde cijfers tot juridische norm. Uit voornoemde stellingen volgt immers dat de IAM-modellen juist tot lagere reductiepercentages voor de olie- en gassector leiden dan die voor het bereiken van de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs — waarop ook de zorgvuldigheidsverplichting van Shell zich oriënteert (rov. 7.67) — noodzakelijk zijn en van een onderneming als Shell in het licht van het voorzorgsbeginsel, het beginsel van intergenerationele rechtvaardigheid en het CBDR-beginsel mogen worden verlangd, zodat daaruit niet op begrijpelijke wijze kan volgen dat de kritiek van Milieudefensie c.s. op de IAM-modellen (mede) noopt tot vergaande terughoudendheid bij de vaststelling van een reductiepercentage voor Shell. Het is precies omgekeerd: de kritiek van Milieudefensie c.s. op de IAM-modellen duidt erop dat de daaruit volgende reductiepercentages in het licht van de op Shell rustende zorgvuldigheidsverplichting te laag zijn.

In rov. 7.94 overweegt het hof dat de omstandigheid dat Shell, in het geval van een reductie van haar CO₂-uitstoot met 45% in 2030, in staat zal zijn nog 55% van de in 2019 verkochte hoeveelheid fossiele brandstoffen te verkopen, en daarmee volgens Milieudefensie c.s. in de behoefte kan voorzien van moeilijker te verduurzamen sectoren, evenmin een gegeven vormt dat kan bijdragen aan het vaststellen van een juridische norm. Dat oordeel getuigt van een onjuiste rechtsopvatting. Aan deze omstandigheid kan immers wél relevantie toekomen bij de vaststelling van een juridische norm respectievelijk een voor Shell geldend reductiepercentage. Die omstandigheid is immers relevant voor de beoordeling van de mate van bezwaarlijkheid van de te nemen voorzorgsmaatregelen en speelt een rol bij toepassing van het CBDR-beginsel. Bovendien is die omstandigheid van belang voor de beantwoording van de vraag of Shell in de gegeven omstandigheden kan worden gehouden aan het mondiaal gemiddelde reductiepercentage van 45%, óók als haar klantenportefeuille voor een belangrijk deel bestaat uit sectoren waarin alternatieven voor fossiele brandstoffen moeilijker kunnen worden gerealiseerd (zie middelonderdelen 3.33 en 3.34).

In rov. 7.93 en 7.95 noemt het hof nog wel het CBDR-beginsel en het voorzorgsbeginsel, maar geeft er geen blijk van de sectorale reductiepaden en de hiervoor weergegeven stellingen daarover in het licht van die (rechts)beginselen te hebben beoordeeld. Integendeel, het hof geeft blijk van een onjuiste, want te beperkte, rechtsopvatting ten aanzien van deze (rechts)beginselen. De overweging van het hof in rov. 7.93 dat, op grond van het CBDR-beginsel, vraagtekens kunnen worden gezet bij reductiepaden die de afbouw van kolen vooropstellen, maar daaruit niet een te hanteren norm voor de reductieverplichting van Shell volgt, vormt dus in ieder geval geen voldoende respons op voornoemde stellingen, nu die overweging evenzeer is gebaseerd op een onjuiste rechtsopvatting ten aanzien van het CBDR-beginsel. Dat het hof met betrekking tot het CBDR-beginsel en/of het voorzorgsbeginsel van een onjuiste rechtsopvatting uitgaat, heeft Milieudefensie c.s. reeds in middelonderdelen 1.11, 1.12, 1.20, 3.18, 3.20 en 3.46 naar voren gebracht. Kortheidshalve verwijst zij terug naar die eerdere klachten.

Voor zover het hof in rov. 7.91 en (met name) rov. 7.92 heeft geoordeeld dat het Tyndall-rapport, het IISD-rapport en/of het Low Demand-scenario afkomstig zijn van door Milieudefensie c.s. of Shell ingeschakelde deskundigen en om die reden niet tot uitgangspunt kunnen worden genomen,345. is dat oordeel onbegrijpelijk, althans onvoldoende gemotiveerd. Milieudefensie c.s. heeft er immers op gewezen dat (i) het Tyndall-rapport is geschreven door klimaatwetenschapper en prof. K. Anderson en dr. D. Calverley, beide verbonden aan het gerenommeerde Tyndall Centre for Climate Change Research,346. zoals het hof in rov. 7.86 onderkent, (ii) het IISD-rapport afkomstig is van het International Institute for Sustainable Development347. en (iii) het Low Demand-scenario specifiek door het IPCC is uitgelicht.348. Deze rapporten zijn dus niet afkomstig van door Milieudefensie c.s. of Shell ingeschakelde deskundigen.