8.4.1.3 Vermogensbenadeling

489. Nauw verwant aan het veroorzaken van een wanprestatie is het benadelen van schuldeisers in hun verhaalsmogelijkheden. De schuldenaar kan zijn schuldeisers in hun verhaalsmogelijkheden benadelen doordat hij bijvoorbeeld goederen aan zijn vermogen onttrekt (vgl. art. 3:45 BW, art. 42 e.v. Fw, art. 4:212 BW), één schuldeiser boven de andere schuldeisers begunstigt (vgl. art. 47 Fw) of een nalatenschap verwerpt (vgl. art. 4:205 BW).

De schuldeiser die door een onverplichte rechtshandeling van de schuldenaar in zijn verhaalsmogelijkheden is benadeeld, kan de rechtshandeling vernietigen, als de schuldenaar bij het verrichten van de rechtshandeling wist of behoorde te weten dat daarvan benadeling van een of meer schuldeisers in hun verhaalsmogelijkheden het gevolg zou zijn (art. 3:45 lid 1 BW; de 'actio Pauliana').1 De rechtshandeling wordt vernietigd hetzij door een buitengerechtelijke verklaring, hetzij door een rechterlijke uitspraak (art. 3:49 BW). De vernietiging heeft slechts relatieve werking (art. 3:45 lid 4 BW). Als een schuldeiser van een erfgenaam die de nalatenschap verworpen heeft, hierdoor klaarblijkelijk is benadeeld, kan de rechtbank op zijn verzoek bepalen dat de nalatenschap mede in het belang van de schuldeisers van degene die verworpen heeft, zal worden vereffend, en kan zij zo nodig een vereffenaar benoemen (art. 4:205 BW; de 'erfrechtspauliana').2 Worden de belangen van een of meer schuldeisers van een erfgenaam door een gedraging van de erfgenamen of van de executeur ernstig geschaad, dan kan de rechtsbank op hun verzoek ook een vereffenaar benoemen (art. 4:204 lid 1 sub c BW).3

De schuldeiser kan de derde die bij de benadeling van de verhaalsmogelijkheden van de schuldeiser betrokken is geweest, aansprakelijk stellen op grond van onrechtmatige daad (art. 6:162 BW).4 De mogelijkheid om te vernietigen ex art. 3:45 BW sluit de toepassing van art. 6:162 BW niet uit.5

490. Bespreking van art. 42-47 Fw, art. 2:138/248 BW en de Peeters/Gatzen-vordering kan in deze studie achterwege blijven. In het faillissement van de schuldenaar zijn niet de schuldeisers tot vernietiging van de rechtshandeling bevoegd, maar is de curator van de schuldenaar hiertoe exclusief bevoegd (art. 42-47 Fw).6 Hij oefent zijn bevoegdheden uit ten behoeve van de gezamenlijke schuldeisers.7 Zijn de gezamenlijke schuldeisers door een derde benadeeld, dan is de curator met uitsluiting van de gezamenlijke schuldeisers bevoegd om tegen deze derden een schadevergoedingsvordering in te stellen ten behoeve van de gezamenlijke schuldeisers. De curator kan iedere bestuurder hoofdelijk aansprakelijk stellen, als het bestuur zijn taak kennelijk onbehoorlijk heeft vervuld en aannemelijk is dat dit een belangrijke oorzaak is van het faillissement (art. 2:138/248lid1 BW).8 De curator kan voorts met uitsluiting van de gezamenlijke schuldeisers ook andere derden aanspreken die de gezamenlijke schuldeisers hebben benadeeld (art. 6:162 BW, de zogenaamde 'Peeters/Gatzenvordering'). 9 De bevoegdheid tot vernietiging ex art. 42-47 Fw en de bevoegdheid om genoemde schadevergoedingsvorderingen in te dienen, blijven buiten beschouwing, omdat deze bevoegdheden exclusief aan de curator van de schuldenaar toekomen. Aan de kant van de schuldeiser die de schade heeft geleden, ontbreekt de bevoegdheid daartoe, waardoor ook de vraag achterwege kan blijven of de bevoegdheid aan de stille cedent of de stille cessionaris toekomt. Is overigens alleen een individuele schuldeiser van de gefailleerde door een derde benadeeld,10 dan kan hij in het faillissement van de schuldenaar wél een vordering jegens de derde instellen.11 Bij samenloop tussen de vordering die moet worden ingesteld door de curator en die door de individuele schuldeiser op grond van hetzelfde feitencomplex kan het belang van een behoorlijke afwikkeling van het faillissement meebrengen dat eerst op de vordering van de curator en dan op die van de individuele schuldeisers wordt beslist.12