1.1 Ter introductie

De aandacht voor aansprakelijkheid van bestuurders lijkt net zo cyclisch te zijn als de conjunctuur. Sinds de deconfiture van Enron beleeft de aandacht voor bestuurdersaansprakelijkheid een hoogconjunctuur. Bestuurders en hun D&Overzekeraars moeten diep in de buidel tasten om schikkingen te treffen. In de Verenigde Staten worden bestuurders soms zelfs geboeid afgevoerd. Er is een maatschappelijke roep om genoegdoening en afrekening met de graaicultuur. Daarbij hoort ook persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders voor onbehoorlijke taakvervulling. Sinds 1998 is het aantal enquêteprocedures bij beursgenoteerde ondernemingen significant toegenomen. Bij debacles — maar ook in situaties waarin derden bepaalde zaken van de vennootschap gedaan willen krijgen — lijkt steeds vaker te worden gewezen naar de bestuurders van de onderneming. Bestuurdersaansprakelijkheid is eigenlijk het sluitstuk van een goed systeem van corporate governance. Het stelt een sanctie op slechte corporate governance: persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders.

Bij bestuurdersaansprakelijkheidszaken rond beursgenoteerde ondernemingen is in het algemeen een verzekering tegen bestuurdersaansprakelijkheid, een zgn. D&O-verzekering, afgesloten. De strategie van de verdediging is dan veelal om de geledingen gesloten te houden. Hoofddoel is het voeren van het verweer tegen de stelling dat het bestuur als collectief zijn taak onbehoorlijk heeft vervuld. De belangen van individuele bestuurders worden daaraan dan ondergeschikt gemaakt — individuele disculpatieverweren vaak niet eens gevoerd. Maar niet alle bestuurders bevinden zich in de luxe positie dat hun aansprakelijkheid volledig is afgedekt door een verzekering. Bovendien komt het voor dat de ingestelde claims niet volledig onder de dekking van de polis vallen, omdat de gevorderde schadevergoeding hoger is dan het verzekerde bedrag. Bestuurders staan dan alsnog met hun privévermogen in de wind.

Bij mijn studie naar bestuurdersaansprakelijkheid ging mijn interesse uit naar de grondbeginselen en de actuele thema's aansprakelijkheid voor financiële verslaggeving en falend risicomanagement, met als bijzonder aandachtspunt de positie van het individu in de bestuurskamer. Die interesse werd gewekt door de ervaringen die ik als advocaat met deze materie heb opgedaan. Achter de aansprakelijkstellingen die sommigen van mijn cliënten door de jaren heen ontvingen, ging steeds een persoonlijk verhaal schuil. De algemene lijn daarbij was dat het steeds ging om mensen die in moeilijke situaties hun werk uitoefenden. En daarbij judgment calls moesten maken, zonder te beschikken over een kristallen bol. Soms werden zij gehinderd door tegenstellingen of soms zelfs tegenwerking binnen het bestuur. Dan kwam het wel voor dat zij vervolgens werden geconfronteerd met een aan hun vrouw betekend deurwaardersexploit, een beslag op hun woonhuis en rechtszaken die zich tot na hun pensioendatum voortsleepten. In dat soort crisissituaties werd extra duidelijk dat de verantwoordelijkheid van een bestuurder zich onderscheidt van die van een gewone werknemer. Specifieke bestuurshandelingen werden in eindeloze procedures onder een microscoop gelegd en wel over periodes van tien jaar tijd in detail ontleed en bestudeerd.

De studie naar bestuurdersaansprakelijkheid is om een aantal redenen van belang. Om te beginnen kan bestuurdersaansprakelijkheid diep ingrijpen in de privélevens van de aangesproken personen. Het is voor hen van groot belang te weten wat hun positie is indien zij worden aangesproken. Een ander aspect is dat uit de studie naar bestuurdersaansprakelijkheid normen kunnen worden ontwikkeld, die als leidraad kunnen dienen voor bestuurders, waarop zij hun gedrag kunnen afstemmen. Dat was voor mij aanleiding om een aantal aspecten van bestuurdersaansprakelijkheid nader te onderzoeken.

Vraagstukken van bestuurdersaansprakelijkheid hebben altijd mijn bijzondere belangstelling gehad, omdat daar de kennis opgedaan tijdens mijn studies bedrijfseconomie en rechten samen komen. Bij vraagstukken naar onbehoorlijk bestuur spelen veelal zowel juridische, als bedrijfseconomische elementen een rol. In dit proefschrift zal bestuurdersaansprakelijkheid vanuit juridisch perspectief worden bezien.