IX.2.2 Beginselkarakter

Daarnaast is de onschuldpresumptie een beginsel. De term ‘beginsel’ heeft zelf een nogal diffuse betekenis. Veel knappe rechtstheorie en -filosofie is gewijd aan de definitie van beginselen, hun plaats in het recht, of zij van het positieve recht als zodanig onderdeel uitmaken en of zij van rechtsregels gradueel dan wel logisch-kwalitatief verschillen. Het is hier niet nodig daarover een standpunt aan de lezer op te dringen. Volstaan kan worden met de constatering dat het gebruikelijk is bepaalde rechtsfiguren als rechtsbeginselen aan te duiden en dat dergelijke aanduiding algemeen aanvaard is.

De variëteit binnen deze categorie rechtsfiguren is groot. Sterk uiteen lopen de functies van rechtsbeginselen, hun rechtsgevolgen, de mate van codificatie en de mate waarin zij voor onze samenlevingsvorm van fundamenteel belang zijn.1 Het lijkt dan ook niet goed mogelijk tot een algemene, de lading dekkende definitie te komen van wat een beginsel is en dat is mogelijk zelfs onwenselijk.2 Toch bestaat in grote lijnen overeenstemming over hetgeen beginselen kenmerkt en wat beginselen – gradueel dan wel kwalitatief – onderscheidt van rechtsregels. Beginselen delen diverse gemeenschappelijke eigenschappen met elkaar, zij het dat niet ieder beginsel aan alle eigenschappen zal voldoen. Ik noem er zes.

De onschuldpresumptie bezit veel van deze aan rechtsbeginselen toegedichte eigenschappen. Ten eerste is gebleken dat de presumptie van onschuld een historisch gegroeid principe behelst, dat al lange tijd bestaat en waarvan de inhoud en werking gradueel zijn geëvolueerd. Niet de invoering ervan door een wetgever heeft de onschuldpresumptie tot stand gebracht, maar de ontwikkeling van het algemeen rechtsbewustzijn door de eeuwen heen.9

Het beginsel is dan ook op te vatten als morele waarde. De grondslagen ervan zijn ethische argumenten die tot op de dag van vandaag een grote zeggingskracht hebben. In dit boek zijn drie grondslagen voor de bewijsdimensie (niet veroordelen van onschuldigen; rechtsstatelijkheid; procesautonomie) en vijf voor de behandelingsdimensie (niet benadelen van onschuldigen; procedurele rechtvaardigheid; gezag van de procedure; inscherping onzekerheid bij overheidsautoriteiten; voorkomen beïnvloeding waarheidsvinder) geïdentificeerd. Die grondslagen zijn verschillend van karakter. Sommige verwijzen op hun beurt naar normatieve theorieën en beginselen die onderbouwing behoeven (bijv. procesautonomie, rechtsstatelijkheid), andere vertegenwoordigen een autonoom moreel besef (niet veroordelen onschuldigen) of zijn meer pragmatisch van aard (voorkomen beïnvloeding zittingsrechter/jury).10 De onschuldpresumptie vormt een kader ter behartiging van die belangen.

De evidentie van de onschuldpresumptie is mogelijk beperkt. Het komt mij voor dat het beginsel bij het algemene publiek niet zo vanzelfsprekend op instemming kan rekenen als beginselen van gelijkheid, rechtszekerheid en machtenscheiding bijvoorbeeld. Er zijn echter meer beginselen die een wat uitvoeriger uitleg en verdediging behoeven, maar desalniettemin die verdediging over langere tijd waard blijken.11 Rozemond heeft over het legaliteitsbeginsel bijvoorbeeld opgemerkt dat het een bondig geformuleerd beginsel betreft, waarachter een complexe argumentatie schuilgaat, die verwijst naar en gefundeerd is in theorieën over onder meer de scheiding der machten en de plaats van de rechter in een democratische rechtsstaat.12 Ook de presumptie van onschuld heeft zo’n complexe, achterliggende argumentatie. Daarbij wordt een vanzelfsprekende overtuigingskracht verder belemmerd doordat de bondige formulering ervan verwarring creëert. Een recht ‘voor onschuldig te worden gehouden’ wekt vooral in de sfeer van de behandelingsdimensie de indruk een zo ver strekkende inhoud te hebben dat daarmee moeilijk in te stemmen valt.13

De algemeenheid van de onschuldpresumptie is wel uitvoerig gebleken. Zij valt uiteen in twee dimensies en ook die zijn nog niet rechtstreeks toepasbaar. Uit de dimensies zijn (sub)normen afleidbaar die zelf ook weer als optimalisatiegeboden te begrijpen zijn. Hun werking is evenwel te herkennen in tal van rechtsregels. Te denken valt natuurlijk in de eerste plaats aan de rechtsregels die het meest rechtstreeks gebaseerd zijn op de positiefrechtelijke codificatie van het beginsel. Dat zijn de in de rechtspraak van het EHRM en het VN Mensenrechtencomité uit artikel 6 lid 2 EVRM en artikel 14 lid 2 IVBPR afgeleide regels en de bepalingen van de richtlijn. Op internationaal niveau manifesteert het beginsel zich daarnaast in de uitleg van het verbod op vernederende behandeling,14 het recht op vrijheid,15 en in de verhouding tussen het recht op vrije meningsuiting en het recht op een onbezoedelde reputatie.16 En ook op nationaal niveau zijn er diverse rechtsregels die – al dan niet bewust – uitdrukking geven aan de grondgedachte dat eenieder de onschuldpresumptie toekomt.17

Doordat de onschuldpresumptie niet de conditionele structuur van een rechtsregel heeft, is het ook niet steeds goed mogelijk gebleken te toetsen in hoeverre het Nederlandse strafprocesrecht eraan voldoet. Een optimalisatiegebod kan meer of minder gewicht toekomen, daarmee kan meer of minder spanning bestaan en de eerbiediging ervan kan meer of minder volmaakt plaatsvinden. Anders dan een rechtsregel biedt de onschuldpresumptie geen hapklare oplossingen, waaraan het strafproces wel of niet beantwoordt. Uiteraard is nagegaan in hoeverre het strafprocesrecht voldoet aan de concretisering van het beginsel in regels van internationaal recht, maar daarnaast kon tevens worden onderzocht in welke mate aan het beginsel als zodanig in de Nederlandse strafrechtspleging gewicht wordt toegekend.

Aan de onschuldpresumptie tegengestelde belangen en beginselen zijn te identificeren en dat leidt soms tot afweging die ten nadele van de onschuldpresumptie uitvalt. Een ontwikkeling in die richting is bijvoorbeeld zichtbaar bij de dadelijke tenuitvoerlegging van door de strafrechter opgelegde, nog niet onherroepelijke sancties. Andere belangen en beginselen dan de onschuldpresumptie hebben kennelijk de afgelopen periode aan belang gewonnen, nu op het daaraan uitdrukking gevende uitgangspunt van artikel 557 Sv in toenemende mate uitzonderingen worden gemaakt.18 Dat het beginsel niet steeds doorslaggevend is, betekent echter niet dat de rol ervan is uitgespeeld in de afwegingen van zowel de wetgever die over nieuwe uitzonderingen dient te beslissen, als de rechter die de dadelijke executie van een sanctie daadwerkelijk beveelt.

De onschuldpresumptie voldoet aldus in ruime mate aan de in de literatuur onderkende kenmerken van een beginsel. Van een rechtsbeginsel kan derhalve worden gesproken.