HR, 23-05-2014, nr. 13/02518

Voor zover thans in cassatie relevant, betreft deze zaak de vraag of de Bank al dan niet een pandrecht heeft op een vordering van IHDA All Ships B.V. (‘IHDA’) op de v.o.f. Amulet (‘Amulet’), welk pandrecht de Bank aan UBO kan tegenwerpen. Deze vraag is gerezen tegen de achtergrond van het volgende.

Tussen IHDA en Amulet is op 18 december 2007 een overeenkomst gesloten getiteld ‘Bouwcontract no. 601’.1. Kort samengevat, verbond IHDA zich in Bouwcontract no. 601 tot levering aan Amulet van een afgebouwde zogenoemde ecotanker en verbond Amulet zich tot betaling van de prijs van EUR 8.650.000. De prijs zou worden betaald in termijnen.2.

De Bank heeft financiering verstrekt aan IHDA. Op 16 september 2009 hebben de Bank en IHDA een akte getekend, getiteld ‘verpanding bepaalde vordering(en)’, welke akte op 19 september 2009 is geregistreerd. Bij deze akte heeft IHDA onder meer aan de Bank verpand:3.

Op 20 november 2009 hebben IHDA en Amulet een geschrift ondertekend getiteld ‘Addendum 2 aan het Contract 601 getekend op 18 december 2006’. Kort samengevat, strekt dit Addendum 2 ertoe Bouwcontract no. 601 te wijzigen in die zin dat IHDA niet langer gehouden is tot levering van een afgebouwd schip maar tot levering van een casco.4. Verder hebben IHDA en Amulet op diezelfde datum een geschrift ondertekend getiteld ‘Annex 7 behorende bij het Contract 601’. Kort samengevat strekt deze Annex 7 ertoe dat Amulet verschillende inkoopverplichtingen overneemt van IHDA voor een prijs van EUR 750.000.5.

De notariële levering van het casco door IHDA aan Amulet en de betaling van de koopsom waren voorzien voor 14 juni 2010.6.

In juni 2008 heeft UBO van IHDA een door laatstgenoemde te bouwen en te leveren casco binnenvaartschip gekocht. In verband daarmee heeft UBO verschillende aanbetalingen gedaan.7.

Bij brief van 4 mei 2010 heeft UBO de zojuist bedoelde overeenkomst ontbonden en IHDA verzocht de aanbetaalde bedragen, vermeerderd met rente en kosten, terug te betalen.8.

Voor haar vordering op IHDA heeft UBO op 11 juni 2010 conservatoir beslag doen leggen onder Amulet op de vordering van IHDA tot betaling van de koopsom voor het op 14 juni 2010 te leveren casco (zie onder V).9.

Bij e-mailbericht van 14 juni 2010 heeft de advocaat van de Bank de advocaat van UBO laten weten dat de vordering van IHDA jegens Amulet tot betaling van de koopsom is verpand aan de Bank en dat het beslag niet kleeft.10. Daarbij heeft de advocaat van de Bank UBO gesommeerd het beslag op te heffen. Nadat UBO heeft laten weten daartoe niet over te gaan, heeft de Bank — na uitwisseling van concepten en telefonisch overleg tussen de advocaten van partijen — een bankgarantie gesteld ten gunste van UBO. Daarna heeft UBO het door haar gelegde beslag doen opheffen.

In de zojuist bedoelde bankgarantie stelt de Bank zich garant voor de onder VII bedoelde schuld van IHDA jegens UBO.11. De garantie bevat de, ook in geval van een faillissement van IHDA geldende,12. eis dat UBO bij haar verzoek om betaling overlegt:13.

een afschrift van een beslissing van een Nederlandse rechter, gewezen in een procedure tussen [UBO] en de Bank […] welke beslissing tot oordeel heeft dat [UBO] zich met het Beslag voor de Vordering ten opzichte van de Bank bij voorrang en derhalve bóven het Pandrecht op [de vordering van IHDA op Amulet] kan/kon verhalen.

IHDA is op 27 juli 2010 in staat van faillissement verklaard.14.

Op 12 augustus 2010 heeft de Bank UBO in rechte betrokken en, voor zover thans in cassatie nog relevant, gevorderd dat voor recht wordt verklaard dat, kort samengevat, UBO niet rechtsgeldig althans doeltreffend conservatoir derdenbeslag kon leggen onder Amulet op de aan IHDA verschuldigde koopsom omdat UBO het pandrecht van de Bank tegen zich moet laten gelden.

Het hof oordeelt in rov. 2.6, derde alinea, dat hetgeen in november 2009 nader is overeengekomen een zodanige wijziging heeft gebracht in het karakter van de rechtsverhouding tussen Amulet en IHDA dat vanaf november 2009 sprake is van een andere rechtsverhouding in de zin van art. 3:239 lid 1 BW dan voordien. De aanspraken van Amulet jegens IHDA op grond van de wijzigingen in november — levering van een casco en contractsoverneming — zijn volgens het hof naar hun aard, in hun onderlinge samenhang beschouwd, te zeer verwijderd van de oorspronkelijke bedoeling van partijen zoals vastgelegd in de overeenkomst van december 2007 — levering van een afgebouwde tanker — om nog van dezelfde rechtsverhouding te kunnen spreken. De betaling waartoe de regeling van november 2009 Amulet verplichtte, kan daarom ook niet worden aangemerkt als een (overgebleven) deel van de betaling waartoe de regeling van december 2007 haar verplichtte. In november 2009 is voor Amulet een nieuwe betalingsverplichting ontstaan uit een nieuwe rechtsverhouding met IHDA.15. De vordering waarop UBO beslag heeft gelegd, bestond daarom op het tijdstip van de vestiging van het pandrecht nog niet en zij is evenmin rechtstreeks verkregen uit een toen reeds bestaande rechtsverhouding. Het pandrecht rust dan ook niet op die vordering, aldus nog steeds het hof.

In rov. 2.7 voegt het hof hier aan toe dat de wetsgeschiedenis van art. 3:239 lid 1 BW niet noopt tot aanvaarding van het standpunt van de Bank dat deze bepaling zo ruim moet worden uitgelegd dat het onderhavige pandrecht zich ook uitstrekt tot de onderhavige vordering.

Het hof heeft in rov. 2.6 en 2.7 ten onrechte van (doorslaggevende) betekenis geacht dat naar zijn oordeel vanaf 20 november 2009 sprake was van een andere rechtsverhouding in de zin van art. 3:239 lid 1 BW. De Bank heeft in eerste aanleg en appel gemotiveerd gesteld16. dat

Uit deze stellingen volgt dat op het moment van de verpanding sprake was van een reeds bestaande vordering. Art. 3:239 lid 1 BW stelt ten aanzien van een ten tijde van de vestiging van het pandrecht reeds bestaande vordering niet de eis dat deze rechtstreeks voortvloeit uit een reeds bestaande rechtsverhouding. Voor zover het hof dit heeft miskend, heeft het hof blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting en in elk geval heeft het hof in strijd met art. 23 Rv geen beslissing gegeven over dit deel van de vorderingsgrondslag van de Bank. Voor zover het hof aldus geen blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, is het hof in elk geval ten onrechte ongemotiveerd voorbijgegaan aan voormelde essentiële stellingen van de Bank.

Voor zover het hof in rov. 2.6 en 2.7 heeft geoordeeld dat vanaf 20 november 2009 sprake was een nieuwe (en dus voorheen niet bestaande) vordering van IHDA jegens Amulet, geeft dit oordeel blijk van een onjuiste rechtsopvatting althans is dit oordeel onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd. Het hof kon het bestaan van een dergelijke nieuwe vordering niet baseren op de door hem geconstateerde wijzigingen in Bouwcontract no. 601, omdat die wijzigingen deze gevolgtrekking rechtens niet toelaten. Voor het tenietgaan van de vordering die IHDA op 18 december 2007 verkreeg jegens Amulet en op 16/19 september 2009 aan de Bank heeft verpand, is vereist dat op 20 november 2009 sprake was van wilsovereenstemming tussen IHDA en Amulet over hetzij afstand van recht (art. 6:160 BW) hetzij beëindiging van Bouwcontract no. 601 (art. 6:217 BW).17. Het hof heeft daarover in zijn arrest niets (kenbaar, laat staan toereikend gemotiveerd) vastgesteld. Die vereiste wilsovereenstemming is ook niet gegeven met 's hofs constatering dat (a) bij ondertekening van Bouwcontract no. 601 de mogelijkheid dat Amulet de afbouw van het casco in regie zou nemen, niet was voorzien, (b) de activiteiten die Amulet in het kader van de afbouw zou moeten verrichten andersoortig en verdergaand zijn dan in december 2007 was voorzien, (c) de betaling waartoe de regeling van november 2009 verplichtte, ook niet kan worden aangemerkt als een (overgebleven) deel van de betaling waartoe de regeling van december 2007 haar verplichtte en (d) in november 2009 voor Amulet een nieuwe betalingsverplichting is ontstaan uit een nieuwe rechtsverhouding met IHDA.18. Beide constateringen onder (c) en (d) zijn bovendien uitsluitend gebaseerd op de bedoelde door het hof geconstateerde wijzigingen in Bouwcontract no. 601.

Het hof heeft in rov. 2.6 en 2.7 een onjuiste, want te restrictieve, maatstaf aangelegd bij beantwoording van de vraag of de vordering van IHDA jegens Amulet, zoals deze luidde na 20 november 2009, rechtstreeks voortvloeit uit een ten tijde van de verpanding reeds bestaande rechtsverhouding zoals bedoeld in art. 3:239 lid 1 BW, door op grond van de door hem geconstateerde wijziging van Bouwcontract no. 601 te oordelen dat niet langer sprake is van een reeds bestaande rechtsverhouding in de zin van dit artikel. Het hof heeft miskend dat reeds aan deze eis is voldaan indien sprake is van een voldoende mate van samenhang tussen enerzijds de betreffende vordering dan wel de rechtsverhouding waaruit die vordering voortvloeit en anderzijds een ten tijde van de verpanding reeds bestaande rechtsverhouding en/of de gewijzigde rechtsverhouding niet op zichzelf kan worden geacht te staan. Het hof heeft in elk geval miskend dat reeds aan deze eis is voldaan, indien de betreffende vordering voortvloeit uit een ten tijde van de verpanding reeds bestaande overeenkomst. Immers, in dat geval bestaat de ontstaansbron van de vordering reeds ten tijde van de verpanding. Een latere wijziging van de betreffende overeenkomst kan er dan ook rechtens niet toe leiden dat een vordering niet langer wordt aangemerkt als rechtstreeks voortvloeiend uit een ten tijde van de verpanding bestaande rechtsverhouding. Een andere benadering zou enerzijds ontoelaatbaar afbreuk doen aan de positie van een pandhouder uit hoofde van een stil pandrecht op vorderingen en aan de positie van concurrente crediteuren die conservatoir derdenbeslag leggen op de voet van art. 475 lid 1 Rv en anderzijds later beslag leggende concurrente schuldeisers een niet door de ratio van art. 3:239 lid 1 BW (resp. 475 lid 1 Rv) gelegitimeerd voordeel in de schoot werpen.

Het hof heeft in elk geval — in het licht van het voorgaande — blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting of een onbegrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerde beslissing gegeven door in rov. 2.6 en 2.7 voorbij te gaan aan de volgende stellingen van de Bank. De Bank heeft in het kader van haar betoog dat sprake was van een reeds bestaande rechtsverhouding, gemotiveerd gesteld19. dat

Het hof oordeelt voorts in rov. 2.6 rechtens onjuist althans onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd dat de aanspraken van Amulet en IHDA op grond van de wijzigingen in november 2009 naar hun aard, in hun onderlinge samenhang beschouwd, te zeer verwijderd zijn van de oorspronkelijke bedoelingen van partijen zoals vastgelegd in de overeenkomst van december 2007, om nog te kunnen spreken van dezelfde rechtsverhouding.

Bij voormelde klachten dient (ten minste veronderstellenderwijs, zie onderdeel 123.) als feitelijk uitgangspunt dat de vordering van IHDA jegens Amulet reeds op 16/19 september 2009 bestond en de Bank daarop een pandrecht heeft verkregen. Indien tegen de achtergrond van de wijziging van Bouwcontract no. 601 spoedig wordt aangenomen dat een geheel nieuwe vordering is ontstaan, dan wel het vereiste van een reeds bestaande rechtsverhouding in art. 3:239 lid 1 BW restrictief (ten nadele van de stil pandhouder) wordt uitgelegd, wordt daarmee onherroepelijk afbreuk gedaan aan de — rechtmatig — verkregen rechten van de Bank als pandhouder. De Bank mocht in haar positie van pandhouder ervan uitgaan dat háár positie in beginsel beschermd is en dat zij haar rechten als pandhouder zou kunnen uitoefenen tegenover eventuele latere beslag leggende schuldeisers. Een andere benadering zou bezwaarlijk zijn voor de financieringspraktijk, terwijl de ratio van de beperking van de mogelijkheid om toekomstige vorderingen bij voorbaat te verpanden of daarop beslag te leggen niet rechtvaardigt (althans ertoe dwingt) dat de Bank in casu zijn voorrangspositie zou verliezen. Er is immers geen sprake van een situatie dat toekomstige goederen van een schuldenaar in (te) ruime mate niet langer voor die (andere) concurrente schuldeisers beschikbaar zijn, maar om de situatie dat het pandrecht ‘staat’, maar door een latere contractsaanpassing zou komen te vervallen.