5.5.1 Eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde

281. De vervreemder van een zaak kan met de verkrijger daarvan overeenkomen dat hij zijn zaak in de macht van de ander brengt, maar de eigendom daarvan voorbehoudt totdat de door de ander verschuldigde prestatie is voldaan. In een dergelijk geval is sprake van een bedongen eigendomsvoorbehoud.1 De vervreemder wordt vermoed zich te verbinden tot overdracht van de zaak aan de ander onder opschortende voorwaarde van voldoening van die prestatie (art. 3:92 lid 1 BW). Bij een overdracht onder opschortende voorwaarde wordt aan alle vereisten voor de overdracht voldaan, maar komt aan de overdracht pas rechtsgevolg toe op het moment dat de opschortende voorwaarde – de betaling van de vordering – in vervulling is gedaan.2 Een eigendomsvoorbehoud kan slechts geldig worden bedongen ter zake van de vorderingen die zijn genoemd in art. 3:92 lid 2 BW.3 Een eigendomsvoorbehoud wordt in de regel bedongen bij de koop van zaken (art. 7:1 BW).4 De vordering waarvoor het eigendomsvoorbehoud wordt bedongen, is dan bijvoorbeeld de vordering tot betaling van de koopsom (art. 7:26 BW). Een eigendomsvoorbehoud kan voor twee of meer vorderingen worden bedongen, en ook voor toekomstige vorderingen, zolang het maar gaat om vorderingen als bedoeld in art. 3:92 lid 2 BW.5 Wordt bij een eigendomsvoorbehoud uitgegaan van een overdracht onder opschortende voorwaarde, dan is de verkoper (vervreemder) de schuldeiser van de vordering en de eigenaar onder ontbindende voorwaarde van de zaak. De koper (verkrijger) is de schuldenaar en onder opschortende voorwaarde de eigenaar van de zaak.

Het (voorbehouden) eigendomsrecht van de verkoper bij een eigendomsvoorbehoud is vergelijkbaar met het eigendomsrecht van de financier bij een fiduciaire zekerheidsoverdracht.6 Onder het oude recht kon een fiduciaire zekerheidsoverdracht op verschillende wijzen worden vormgegeven. Eén daarvan was een overdracht aan de kredietverlener onder de ontbindende voorwaarde dat de schuld aan de kredietverschaffer (de schuldeiser en de eigenaar onder ontbindende voorwaarde) zou worden voldaan.7 Door het in vervulling gaan van de ontbindende voorwaarde ging het eigendomsrecht van rechtswege en onvoorwaardelijk (terug) over op de vervreemder. Totdat de betaling plaatsvond, was de schuldenaar onder opschortende voorwaarde de eigenaar van de zaak. Vanwege het fiduciaverbod (art. 3:84 lid 3 BW) is een fiduciaire zekerheidsoverdracht niet meer mogelijk.8 Bezien vanuit de schuldeiser en de schuldenaar vertonen de rechtsfiguren overeenkomsten: de schuldeiser is de eigenaar onder ontbindende voorwaarde en de schuldenaar onder opschortende voorwaarde de eigenaar van de zaak.9