IV.1 Inleiding

Al sinds de Verlichting heeft het vermoeden van onschuld niet meer uitsluitend van doen met de wijze waarop strafbare feiten moeten worden bewezen.1 Het beginsel schrijft sindsdien eveneens voor iemand waarvan de schuld nog niet bewezen is, met terughoudendheid te behandelen en bejegenen. Over dit principe van terughoudende behandeling, dat ik in dit boek aanduid als de behandelingsdimensie, bestaat conceptuele verwarring en mede daardoor krijgt het zeer uiteenlopende waardering.2

Gedurende een strafrechtelijk onderzoek bestaat in de meeste gevallen een verdenking van een strafbaar feit. Dientengevolge kan de verdachte rekenen op de indringende belangstelling van overheidsfunctionarissen en bij ernstige feiten in toenemende mate ook van media en andere particulieren. Zij ondernemen van alles tegen de verdachte op basis van die verdenking. Naarmate het strafrechtelijk onderzoek vordert, wordt de verdenking vaak sterker en worden de tegen de verdachte genomen maatregelen intensiever. In dat licht is de behandelingsdimensie op het eerste gezicht een nogal verwarrend, merkwaardig uitgangspunt.3

Hoe kan iemand die verdachte is voor onschuldig worden gehouden en als zodanig worden behandeld? En waarom kennen de landen die de onschuldpresumptie onderschrijven ook vormen van indringende dwangmiddelen als voorarrest? Wat betekent het eigenlijk om iemand in overeenstemming met het onschuldvermoeden te bejegenen en waarom is dat belangrijk? De conceptuele verwarring die over de behandelingsdimensie bestaat, houdt met deze vragen verband.

Met de opbouw van dit hoofdstuk is zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de structuur van het vorige hoofdstuk. Ook in dit hoofdstuk staat de vraag centraal wat de behandelingsdimensie inhoudt, wat daarvan de belangrijkste grondslagen zijn en voor welke dilemma’s het beginsel de rechtspleging plaatst. Evenals in hoofdstuk III zal hierna eerst het karakter van de behandelingsdimensie aan een nadere analyse worden onderworpen (§ 2). Wat houdt dit vreemde uitgangspunt nu eigenlijk in? Is het een cognitief of normatief gebod en hoe verhoudt het zich tot de veelal bestaande verdenking? In paragraaf 3 verken ik de bestaansredenen die voor de behandelingsdimensie aanwijsbaar zijn. Paragraaf 4 behandelt kwesties van reikwijdte. Wanneer is van een onheuse bejegening als schuldige nu eigenlijk concreet sprake? Waaraan mag iemand niet voorbarig als schuldige worden bejegend? Geldt dit verbod ook voor niet-verdachten en gewezen verdachten? En kan men zich er ook op beroepen in horizontale verhoudingen? In paragraaf 5 wordt ten slotte kort stilgestaan bij met de behandelingsdimensie mogelijk botsende belangen.