HvJ EU, 13-02-2025, nr. C-612/23

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 30, lid 5, van richtlijn 2002/22/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische-communicatienetwerken en -diensten (universeledienstrichtlijn) (PB 2002, L 108, blz. 51), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 (PB 2009, L 337, blz. 11) (hierna: ‘universeledienstrichtlijn’).

Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Verbraucherzentrale Berlin eV, een vereniging voor consumentenbescherming (hierna: ‘consumentenbeschermingsvereniging’), en Vodafone GmbH, een aanbieder van telecommunicatiediensten, waaronder mobiele telefonie, betreffende een handelspraktijk van deze aanbieder ten aanzien van consumenten.

De vereniging voor consumentenbescherming heeft bij het Landgericht Düsseldorf (rechter in eerste aanleg Düsseldorf, Duitsland) een verbodsactie ingesteld tegen Vodafone, op grond dat Vodafone de nationale regeling inzake consumentenbescherming zou hebben geschonden ten nadele van bestaande klanten, zoals de in het verzoek om een prejudiciële beslissing vermelde klanten 1 en 2.

Laatstgenoemde klanten hadden elk met Vodafone een eerste overeenkomst voor een bepaalde contractduur gesloten. In de loop van 2018, vóór het verstrijken van hun overeenkomsten, heeft elk van deze twee klanten zijn abonnementsformule willen wijzigen om tegen een hogere maandelijkse prijs een nieuwe mobiele telefoon tegen een gereduceerde prijs te kunnen aanschaffen.

Daartoe heeft klant 1 een aanvullende overeenkomst bij zijn eerste overeenkomst ondertekend, waarin werd vermeld dat het ging om een ‘nieuwe overeenkomst’, die werd gesloten ‘vóór de afloop van de contractduur’ en dat een nieuwe contractduur van 24 maanden zou beginnen te lopen vanaf de eerste dag na het verstrijken van de contractduur van de eerste overeenkomst. Deze klant heeft de overeengekomen mobiele telefoon onmiddellijk ontvangen en Vodafone heeft onmiddellijk het in die aanvullende overeenkomst vastgestelde nieuwe tarief toegepast.

Klant 2 daarentegen heeft een document met de titel ‘Verlenging van de overeenkomst’ ondertekend, waarin een contractduur van 26 maanden werd vastgesteld. In dit verband heeft Vodafone deze klant erop gewezen dat de resterende duur van de eerste overeenkomst die hij had ondertekend en die nog niet was verstreken, moest worden opgeteld bij de minimale contractuele periode van 24 maanden.

Ter ondersteuning van haar verbodsactie heeft de vereniging voor consumentenbescherming aangevoerd dat, als gevolg van de in de punten 14 en 15 van dit arrest beschreven handelspraktijk, de klanten werden gebonden voor een periode van meer dan 24 maanden, hetgeen in strijd is met § 43b, eerste zin, TKG en in elk geval met § 309, punt 9, onder a), BGB. Vodafone heeft daartegen ingebracht dat het bij deze handelspraktijk uitsluitend ging om onderling overeengekomen verlengingen van overeenkomsten, die niet onder die bepalingen vielen.

Het Landgericht Düsseldorf heeft deze vordering gedeeltelijk toegewezen. Het oordeelde dat de bestreden handelspraktijk weliswaar niet in strijd was met de bovengenoemde bepalingen, die enkel betrekking hadden op de duur van de eerste overeenkomsten en niet op de duur van latere overeenkomsten zoals die welke voortvloeiden uit de ondertekening van de aanvullende overeenkomst en het document zoals vermeld in de punten 14 respectievelijk 15 van dit arrest, maar dat de met klanten 1 en 2 gesloten overeenkomsten algemene voorwaarden bevatten die in strijd waren met § 307 BGB.

Partijen in het hoofdgeding hebben tegen dit vonnis elk hoger beroep ingesteld bij het Oberlandesgericht Düsseldorf (hoogste rechterlijke instantie van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, Düsseldorf, Duitsland), de verwijzende rechter. Deze rechter heeft het hoger beroep van de consumentenvereniging toegewezen en dat van Vodafone afgewezen op grond dat de handelspraktijk waarop de verbodsactie betrekking had inderdaad in strijd was met voormelde nationale bepalingen, uitgelegd in het licht van het Unierecht.

Dit arrest is vernietigd door het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland), dat de zaak naar de verwijzende rechter heeft terugverwezen omdat het van oordeel was dat bepaalde feitelijke elementen van het geschil niet nauwkeurig genoeg waren vastgesteld.

De verwijzende rechter, waarbij het geding opnieuw aanhangig is gemaakt, is van oordeel dat de door klant 1 ondertekende aanvullende overeenkomst en het door klant 2 ondertekende document vanaf de datum van ondertekening ervan in werking moesten treden en moesten worden uitgevoerd.

Deze rechter vraagt zich echter af hoe het begrip ‘initiële contractduur’ in § 43b, eerste zin, TKG, waarvan de draagwijdte in Duitsland omstreden is, moet worden uitgelegd.

Volgens een eerste opvatting heeft dit begrip uitsluitend betrekking op de eerste overeenkomsten tussen een klant en een aanbieder van communicatiediensten. Daaruit volgt dat de beperking in de tijd van artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn niet van toepassing is op verlengingen van dergelijke overeenkomsten, en dit zowel wanneer het gaat om stilzwijgende verlengingen als om verlengingen die voortvloeien uit een nieuwe overeenkomst tussen dezelfde partijen, en ongeacht de vraag of deze verlengingen wijzigingen in de contractvoorwaarden met zich meebrengen.

Volgens een tweede opvatting, die door de verwijzende rechter wordt aangehangen, moet onder ‘initiële contractduur’ elke contractduur worden verstaan, met dien verstande dat de consument in elk geval de mogelijkheid moet hebben om de overeenkomst te beëindigen bij het verstrijken van de in de universeledienstrichtlijn bedoelde contractuele periode van hoogstens 24 maanden. Een dergelijke uitlegging zou ten eerste in overeenstemming zijn met het in overweging 47 van richtlijn 2009/136 genoemde doel om de consument de mogelijkheid te bieden om een overeenkomst te beëindigen na afloop van een redelijke minimumcontractperiode ‘om ten volle te kunnen profiteren van de mededinging’. Ten tweede zou een uitlegging van het begrip ‘initiële contractduur’ zoals die welke in punt 22 van dit arrest is uiteengezet, impliceren dat er geen duidelijke voorschriften bestaan met betrekking tot de duur van de daaropvolgende overeenkomsten tussen de partijen bij de eerste overeenkomsten. Ten derde zou bij deze laatste uitlegging een onderscheid worden gemaakt tussen de loutere verlenging van een overeenkomst en de sluiting van een nieuwe overeenkomst waarbij de eerdere overeenkomst wordt beëindigd, waardoor de toepassing van de universeledienstrichtlijn afhankelijk zou worden gesteld van nationale concepten.

Volgens de verwijzende rechter wordt de weglating in artikel 105, lid 1, van richtlijn 2018/1972 van het in artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn vermelde woord ‘initiële’ verklaard door het feit dat de kwestie van de automatische verlengingen van overeenkomsten voor bepaalde tijd thans wordt geregeld door artikel 105, lid 3, van richtlijn 2018/1972.

Tegen deze achtergrond heeft het Oberlandesgericht Düsseldorf de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:

Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het begrip ‘initiële contractduur’ in deze bepaling zowel betrekking heeft op de duur van de eerste overeenkomst tussen een consument en een aanbieder van elektronische-communicatiediensten, als op de duur van een daaropvolgende overeenkomst tussen dezelfde partijen, zodat bij die latere overeenkomst geen contractduur van meer dan 24 maanden mag worden opgelegd, zelfs wanneer die overeenkomst is ondertekend en ten uitvoer wordt gelegd vóór het verstrijken van de eerste overeenkomst.

Vooraf dient te worden opgemerkt dat de verwijzende rechter van oordeel is dat de universeledienstrichtlijn, die inmiddels is ingetrokken en vervangen door richtlijn 2018/1972, ratione temporis van toepassing is op het hoofdgeding. Hij merkt in dit verband met name op dat, overeenkomstig het nationale recht dat op dit geschil van toepassing is, een vordering zoals die welke door de verzoekende partij in het hoofdgeding is ingesteld slechts kan worden toegewezen indien de bestreden handelspraktijk onrechtmatig was op het tijdstip van de feiten die aan deze vordering ten grondslag liggen. In casu zouden deze feiten zich hebben voorgedaan vóór de inwerkingtreding van richtlijn 2018/1972, zodat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde handelspraktijk moet worden beoordeeld in het licht van de universeledienstrichtlijn.

In dit verband hoeft er slechts aan te worden herinnerd dat het uitsluitend aan de nationale rechterlijke instanties is om het feitelijke en regelgevende kader te bepalen waarin de door hen gestelde vragen passen [beschikking van 25 maart 2022, IP e.a. (Vaststelling van de juistheid van de feiten in het hoofdgeding), C-609/21, EU:C:2022:232, punt 21 en aldaar aangehaalde rechtspraak]. Wat de uitlegging van bepalingen van de nationale rechtsorde betreft dient het Hof in beginsel de kwalificaties in de verwijzingsbeslissing tot uitgangspunt te nemen. Volgens vaste rechtspraak is het Hof namelijk niet bevoegd om het nationale recht van een lidstaat uit te leggen (arrest van 5 december 2023, Deutsche Wohnen, C-807/21, EU:C:2023:950, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In het licht van deze overwegingen moet artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn worden uitgelegd.

Wat in de eerste plaats de bewoordingen van deze bepaling betreft, moet worden vastgesteld dat uit de Spaanse, de Duitse, de Griekse, de Engelse en de Franse taalversie ervan kan worden afgeleid dat het bijvoeglijk naamwoord ‘initieel’, dat in vrijwel al die taalversies een vrouwelijke vorm heeft, niet beoogt ‘contracten’ of het ‘contract’ te kwalificeren, maar de ‘contractduur’, hetgeen zou betekenen dat de Uniewetgever geen onderscheid heeft willen maken tussen de eerste overeenkomsten en de latere overeenkomsten die tussen dezelfde partijen zijn gesloten. Niettemin kunnen andere taalversies van deze bepaling, zoals de Italiaanse en de Portugese taalversie, zo worden uitgelegd dat zij alleen een vereiste van een contractduur die niet langer is dan 24 maanden willen opleggen met betrekking tot het ‘initiële contract’, dat wil zeggen, in wezen, het eerste contract dat door de betrokken partijen is ondertekend.

Volgens vaste rechtspraak moeten de bepalingen van het recht van de Unie op eenvormige wijze worden uitgelegd en toegepast met inachtneming van de versies in alle talen van de Unie. Indien er verschillen tussen die versies bestaan, moet de betrokken bepaling worden uitgelegd met inachtneming van de algemene opzet en de doelstelling van de regeling waarvan zij een onderdeel vormt (arrest van 17 januari 2023, Spanje/Commissie, C-632/20 P, EU:C:2023:28, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In dit verband moet in de tweede plaats worden opgemerkt dat een uitlegging van artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn volgens welke er geen onderscheid mag worden gemaakt tussen de eerste overeenkomst en de daaropvolgende overeenkomst tussen dezelfde partijen, in overeenstemming is met het doel van deze richtlijn.

Zoals reeds blijkt uit het opschrift van artikel 30 van de universeledienstrichtlijn en uit overweging 47 van richtlijn 2019/136, is het hoofddoel van dit artikel 30 namelijk om het de consumenten gemakkelijker te maken om met kennis van zaken van aanbieder te veranderen wanneer dit in hun belang is, zodat deze consumenten ten volle kunnen profiteren van de mededinging. Een uitlegging van dat artikel 30 in die zin dat de uitdrukking ‘initiële contractduur’ enkel ziet op de duur van de eerste tussen de betrokken partijen gesloten overeenkomsten en niet op die van de latere overeenkomsten tussen dezelfde partijen, zou tot gevolg hebben dat het voor deze consumenten — potentieel gedurende lange perioden — moeilijker wordt om van leverancier te veranderen en dat hun aldus in voorkomend geval de mogelijkheid wordt ontnomen om ten volle te profiteren van de mededinging op het betrokken gebied.

In het bijzonder kan weliswaar worden aangenomen dat de consument, door te besluiten een nieuwe overeenkomst met dezelfde dienstverlener te sluiten, blijk geeft van vertrouwen ten aanzien van deze dienstverlener, maar dit mag, in het licht van deze doelstelling, daarom nog niet tot gevolg hebben dat deze consument wordt verhinderd om van dienstverlener te veranderen indien hem een aantrekkelijker aanbod wordt gedaan.

Voorts blijkt in wezen uit de overwegingen 2 en 30 van de universeledienstrichtlijn dat consumentenbescherming een van de doelstellingen is die met deze richtlijn worden nagestreefd. Wanneer een consument na afloop van een eerste contractuele periode besluit om met dezelfde dienstverlener opnieuw een overeenkomst aan te gaan, beschikt hij weliswaar over een zekere ervaring met de handelspraktijken van zijn medecontractant, maar deze ervaring kan irrelevant blijken wanneer de nieuwe overeenkomst die wordt aangegaan, voor beide zijden prestaties omvat die naar hun aard verschillen van die waarop de eerste overeenkomst betrekking had. Het beschermingsniveau dat de consument geniet, mag dus niet lager zijn wanneer hij instemt met wijzigingen in een overeenkomst die hem aan een dienstverrichter bindt dan wanneer hij voor het eerst een dergelijke overeenkomst met een nieuwe dienstverrichter sluit.

Dit geldt a fortiori in een situatie zoals die in het hoofdgeding, waarin de latere overeenkomst tussen de betrokken partijen met betrekking tot essentiële bedingen wijzigingen bevat ten opzichte van de eerste overeenkomst tussen deze partijen, zoals wijzigingen betreffende de tarifering, de inhoud of de aard van de betrokken diensten.

Uit overweging 47 van richtlijn 2009/136 blijkt dat het wegnemen van juridische, technische of praktische belemmeringen die consumenten zouden kunnen hinderen bij het overstappen naar een andere aanbieder, niet zover gaat dat in overeenkomsten met deze consumenten geen redelijke minimumcontractperiode kan worden opgelegd. Een uitlegging van artikel 30, lid 5, van richtlijn 2002/22 op grond waarvan een aanbieder voor een nieuwe overeenkomst met een van zijn abonnees een langere duur kan opleggen dan de door deze bepaling opgelegde maximumcontractduur, kan echter niet worden geacht in overeenstemming te zijn met de doelstellingen die worden nagestreefd door de Uniewetgever, die met deze bepaling een beperking in de tijd heeft vastgesteld die niet mag worden overschreden.

Gelet op een en ander moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 30, lid 5, van de universeledienstrichtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het begrip ‘initiële contractduur’ in deze bepaling zowel betrekking heeft op de duur van de eerste overeenkomst tussen een consument en een aanbieder van elektronische-communicatiediensten als op de duur van een daaropvolgende overeenkomst tussen dezelfde partijen, zodat bij die latere overeenkomst geen contractduur van meer dan 24 maanden mag worden opgelegd, zelfs wanneer die overeenkomst is ondertekend en ten uitvoer wordt gelegd vóór het verstrijken van de eerste overeenkomst.

Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Vijfde kamer) verklaart voor recht:

Artikel 30, lid 5, van richtlijn 2002/22/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische-communicatienetwerken en —diensten (universeledienstrichtlijn), zoals gewijzigd bij richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009,

moet aldus worden uitgelegd dat

het begrip ‘initiële contractduur’ in deze bepaling zowel betrekking heeft op de duur van de eerste overeenkomst tussen een consument en een aanbieder van elektronische-communicatiediensten als op de duur van een daaropvolgende overeenkomst tussen dezelfde partijen, zodat bij die latere overeenkomst geen contractduur van meer dan 24 maanden mag worden opgelegd, zelfs wanneer die overeenkomst is ondertekend en ten uitvoer wordt gelegd vóór het verstrijken van de eerste overeenkomst.

ondertekeningen