12.0 De dimensies van het vertrouwensbeginsel: conclusie

In het voorgaande is een typologie gegeven van het vertrouwensbeginsel. Een eerste conclusie aangaande het vertrouwensbeginsel moet luiden dat dat beginsel niet in een enkele definitie is te vangen, maar diverse dimensies kent. Een eerste terminologische verheldering van het begrip is gegeven in hoofdstuk 2. Onderscheid kan worden gemaakt tussen de descriptieve, de normatief-voorwaardelijke en de normatief-beperkende werking van het vertrouwensbeginsel. Kort gezegd behelst de descriptieve werking slechts de constatering dat in strafzaken slechts pleegt te worden samengewerkt wanneer er een zeker minimum aan vertrouwen bestaat in het rechtsstelsel van de andere staat. De normatief-voorwaardelijke werking vertaalt dat inzicht naar een norm: samenwerking kan enkel plaatsvinden wanneer er een zeker minimum aan vertrouwen is. Voor een aantal rechtshulpinstrumenten, zoals uitlevering en overdracht van executie, is die norm neergelegd in een (grond) wettelijke verdragseis: samenwerking vindt alleen plaats op grond van een verdrag en uit het gegeven dat dat verdrag is gesloten wordt afgeleid dat voldoende vertrouwen in de verdragspartner bestaat. De normatief-beperkende werking verwoordt een andere norm: als eenmaal is gebleken dat er voldoende vertrouwen is in de andere staat, dan is terughoudendheid bij de toetsing van concrete gevallen van samenwerking aangewezen.

Van welk van deze ‘verschijningsvormen’ van het vertrouwensbeginsel sprake is, is afhankelijk van het geval. Waar echter in de praktijk van het vertrouwensbeginsel wordt gesproken, wordt doorgaans gedoeld op het vertrouwensbeginsel in normatief-beperkende zin. Het vertrouwensbeginsel in descriptieve zin is veelal een historisch gegeven, staten werken, zo blijkt, enkel samen met staten waarin ze ten minste een minimum aan vertrouwen hebben, maar daarmee is niet gezegd welke aspecten dat vertrouwen betreffen noch hoe sterk dat is. Het vertrouwensbeginsel als normatief-voorwaardelijk beginsel is voor de praktijk van concrete samenwerking ook niet cruciaal. Uiteraard zien veel staten, zo ook Nederland, het bestaan van een zeker vertrouwen als al dan niet geëxpliciteerde voorwaarde voor samenwerking. Waar deze voorwaarde haar neerslag heeft in een verdragseis, heeft zij in die zin betekenis voor het vertrouwen in normatief-beperkende zin dat er bij een concrete vorm van samenwerking per definitie een verdrag bestaat en derhalve per definitie de vraag speelt hoe ingrijpend getoetst kan of moet worden. In het navolgende zal met name worden ingegaan op de betekenis van het vertrouwen voor die toetsing.

De precieze werking van het vertrouwensbeginsel is afhankelijk van de casus en kan pas worden beoordeeld nadat de kenmerken van de concrete situatie zijn vastgesteld. Voor die precieze werking, met name voor de vraag of sprake is van normatief-beperkend vertrouwen, zijn de dimensies van het vertrouwensbeginsel van belang. In de hoofdstukken 3 tot en met 11 zijn deze dimensies van het vertrouwensbeginsel gepresenteerd. Het gaat om de volgende dimensies:

Nadat deze dimensies en de literatuur, wetgeving en rechtspraak over interstatelijke samenwerking in strafzaken in het algemeen en het vertrouwensbeginsel in het bijzonder in ogenschouw zijn genomen, kunnen conclusies over deze dimensies worden getrokken. Daarbij tracht ik niet om alle mogelijke combinaties of interacties van deze dimensies, laat staan alle mogelijke antwoorden die zij bieden op de diverse (rechts)vragen die in het kader van de samenwerking in strafzaken kunnen spelen, te inventariseren. Ik beperk mij tot overkoepelende conclusies. Een andere benadering zou tot een wel zeer theoretische exercitie leiden die in veel gevallen weinig tot geen toegevoegde waarde heeft voor de beantwoording van de vragen die in dit boek centraal staan. De in de praktijk voorkomende knelpunten en probleemgevallen bij interstatelijke samenwerking komen daarentegen wel aan de orde en in het kader van deze concrete knelpunten en probleemgevallen zijn en worden de toepasselijke combinaties en interacties van dimensies van het vertrouwensbeginsel afdoende besproken.

De eerste conclusie is dat de normatief-beperkende werking van het vertrouwensbeginsel tot een lage of hogere drempel voor toetsing kan leiden. De opvatting dat slechts van een lage drempel sprake behoort te zijn, houdt in dat in concrete gevallen van samenwerking niet steeds, ongevraagd of niet, elk aspect en elk detail van de samenwerking moet worden getoetst. Dit wijkt niet af van hetgeen in de meeste rechtsgebieden in foro gebruikelijk is en fungeert als smeerolie van de interstatelijke samenwerking. In bepaalde specifieke situaties heeft het vertrouwensbeginsel een sterkere normatief-beperkende werking, welke meebrengt dat een bepaald aspect van de samenwerking in het geheel niet mag of kan worden getoetst of slechts tot op zeer beperkte hoogte of met een sterke ‘stelplicht’ voor de verdediging. Een dergelijke hoge toetsingsdrempel kan echter in zijn algemeenheid niet voorop worden gesteld. Om tot de conclusie te komen dat een bepaald aspect van een concreet geval van verleende of te verlenen rechtshulp in het geheel niet of slechts in beperkte mate kan of mag worden getoetst, dient de toetsende functionaris concreet na te gaan om welk aspect het gaat en in welk krachtenveld dat aspect werkt; eerst na een dergelijke exercitie kan onder omstandigheden de conclusie zijn dat het aspect niet kan of mag worden getoetst. Een parallel dringt zich hier op met de jurisprudentie van de Hoge Raad over strafuitsluitingsgronden en culpa in causa. Waar in het verleden de feitenrechter een beroep op een strafuitsluitingsgrond nog wel eens direct verwierp door te wijzen op de eigen schuld van de verdachte, daar vereist de Hoge Raad thans eerst een inhoudelijke beoordeling van de merites van het verweer – was bij sprake van een noodweersituatie waartegen verdachte zich mocht verdedigen en was die verdediging proportioneel? – waarna bij een bevestigend antwoord eventueel als sluitstuk het oordeel kan luiden dat de verdachte desondanks geen beroep toekomt op de strafuitsluitingsgrond, in dit voorbeeld noodweer, omdat sprake is van culpa in causa. Op eenzelfde wijze kan het vertrouwensbeginsel (in normatief-beperkende zin) in bepaalde gevallen het sluitstuk van de redenering zijn, maar niet voordat nauwkeurig is nagegaan op welke wijze het eventuele vertrouwen in het concrete geval precies zou moeten werken. De vragen die daarbij moeten worden beantwoord vloeien voort uit de geschetste dimensies.

Een eerste, eenvoudige stap die van belang is bij een dergelijke beoordeling is te bepalen of de kwestie waarbij het vertrouwensbeginsel een rol speelt, in de toekomst ligt of in het verleden. Het gaat dan om de chronologie van het vertrouwen. Bij een kwestie in het verleden, die al heeft plaatsgevonden en waaraan derhalve, simpel gezegd, enkel nog rechtsgevolgen dienen te worden verbonden, kan het vertrouwensbeginsel een sterke rol spelen. Voorbeelden van dergelijke aspecten zijn de resultaten van een verzoek tot opsporing (kleine rechtshulp) en de rechtmatigheid daarvan, de veroordeling bij overname van executie van een sanctie en executie-uitlevering en eerdere opsporings- en vervolgingshandelingen bij vervolgingsuitlevering en overname van strafvervolging.