Hof Arnhem, 19-10-2004, nr. 03/1026

Het hof zal eerst de tweede grief, als verst strekkend, bespreken. [appellant] betoogt dat de rechtbank ten onrechte geen verstek heeft verleend tegen de [geïntimeerden sub 3 en 4], ten onrechte heeft geoordeeld dat die partijen aanvankelijk werden vertegenwoordigd door een procureur en ten onrechte heeft beslist (eindvonnis onder 2.17) -kort gezegd- dat niet vereist is dat de vordering tot vernietiging van het testament van erflater door alle in de procedure betrokken erven wordt ingesteld.

Het hof stelt allereerst vast dat [appellant] alle vier wettelijke erfgenamen, dus ook de [geïntimeerden sub 3 en 4] (de dochters van een vooroverleden zuster van erflater), in beide instanties heeft gedagvaard teneinde hun veroordeling te verkrijgen tot afgifte van het legaat. De rechtbank heeft zowel in het tussenvonnis als in het eindvonnis ten aanzien van de [geïntimeerden sub 3 en 4] vastgesteld dat aanvankelijk mr Kienhuis zich als procureur heeft gesteld. [appellant] heeft geen feiten en omstandigheden gesteld die meebrengen dat die vaststelling onjuist is. Voor verlening van verstek tegen hen was dan ook geen plaats. Maar ook als de rechtbank de [geïntimeerden sub 3 en 4] ten onrechte als verschenen zou hebben aangemerkt, kan dat [appellant] gelet op het hierna in rov. 4.4 zal worden overwogen niet baten.

Het gaat hier om een vordering (in reconventie) tot vernietiging van het bewuste testament, in eerste aanleg gegrond primair op de stelling dat erflater niet in staat was zijn wil te bepalen wegens een geestelijke stoornis, subsidiair op misbruik van omstandigheden aan de zijde van [appellant]. Gelet op het bepaalde in artikel 3:51 lid 2 BW dient deze vordering te worden ingesteld tegen hen die partij bij de rechtshandeling zijn. Het gaat dus om een processueel ondeelbare rechtsverhouding. Onder partij dient in dit geval ingevolge artikel 3:56 aanhef en onder b BW (een testament is een eenzijdige, niet tot een of meer bepaalde personen gerichte rechtshandeling) te worden verstaan zij die onmiddellijk belanghebbenden zijn bij de instandhouding van het testament. De [geïntimeerden sub 3 en 4] dienen tot zulke belanghebbenden te worden gerekend, met dien verstande dat aangenomen mag worden dat zij geen bezwaar zullen hebben tegen de door [geïntimeerden sub 1 en 2] gevorderde vernietiging, waar toch toewijzing daarvan zou meebrengen dat het legaat niet meer aan de orde zou zijn en aangenomen mag worden dat zij dan tezamen met [geïntimeerden sub 1 en 2] als enigen tot de nalatenschap gerechtigd zouden zijn (verklaring van de getuige [getuige]: “Er was een testament, alles bleef gewoon in de familie.”).

Voor de ontvankelijkheid van de vordering is vereist dat alle betrokkenen als procespartij in het geding zijn geroepen, opdat zij in de gelegenheid zijn hun standpunt met betrekking tot de vordering kenbaar te maken. Niet noodzakelijk evenwel is dat de vordering door alle betrokkenen wordt ingesteld of gesteund; voldoende is dat alle bij het testament betrokkenen op enigerlei wijze procespartij zijn, zodat de rechterlijke beslissing hen allen bindt. Aan die eis is hier voldaan; de [geïntimeerden sub 3 en 4] zijn in beide instanties gedagvaard en mogen, ook als in eerste aanleg verstek tegen hen had behoren te worden verleend, in hoger beroep geacht worden bekend te kunnen zijn met de inhoud van de bestreden vonnissen, nu hen het hoger daarvan is aangezegd bij appèldagvaarding waarin geconcludeerd wordt tot toewijzing van de vordering in conventie en afwijzing van de vordering in reconventie. De tweede grief faalt.

[appellant] komt met de eerste en de derde grief terecht op tegen de toewijzing van de vordering in reconventie op grond van misbruik van omstandigheden. Het hof stelt allereerst vast dat in deze zaak het oude erfrecht van toepassing is, nu erflater vóór de invoering van het nieuwe recht is overleden (artikel 126 lid 1 Overgangswet NBW). Ingevolge artikel 4:940 (oud) BW zijn uiterste willen gemaakt ten gevolge van dwang, bedrog of arglist nietig en is artikel 3:44 BW niet van toepassing (vernietiging van een rechtshandeling wanneer zij door bedreiging, door bedrog of misbuik van omstandigheden is tot stand gekomen). Overigens is ook onder het nieuwe recht (artikel 4: 43 lid 1 BW) een uiterste wil niet vatbaar voor vernietiging op de grond dat zij door misbruik van omstandigheden tot stand is gekomen.

[geïntimeerden sub 1 en 2] werpen nu tegen dat in elk geval sprake is van dwang aan de zijde van [appellant]; zij stellen meer in het bijzonder dat [appellant] zodanige dwang op erflater heeft uitgeoefend dat deze geen andere keus had dan zijn volledige vermogen aan [appellant] na te laten. Het hof acht dit verweer onvoldoende feitelijk toegelicht. Van dwang in de zin van artikel 4:940 (oud) BW zal sprake zijn (het hof slaat acht op de omschrijving van bedreiging in artikel 3:44 lid 2 BW) wanneer iemand een ander tot het verrichten van een rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde te bedreigen met enig nadeel in persoon of goed. [geïntimeerden sub 1 en 2] hebben geen feiten gesteld die de conclusie rechtvaardigen dat [appellant] zich aan zulk onrechtmatig gedrag heeft schuldig gemaakt. Zij verwijzen in wezen voornamelijk naar de in eerste aanleg afgelegde getuigenverklaringen, die betrekking hebben op het door hen gestelde wilsgebrek en misbruik van omstandigheden. Deze verklaringen bieden naar het oordeel van het hof geen steun voor bedoeld onrechtmatig bedreigen met enig nadeel in persoon of goed. De omstandigheid dat uit de met erflater en zijn broer gesloten zorgovereenkomst (rechtsoverweging 3.4) nauwe betrekkingen tussen erflater en [appellant] zijn voortgevloeid, noch het verlenen van de algemene volmacht (rechtoverweging 3.7) maken dat anders. Ook indien aangenomen zou worden dat [appellant] een zeker overwicht op erflater zou hebben ([appellant] heeft dit, onder verwijzing naar verschillende verklaringen, waarin te lezen is dat erflater zich niet liet commanderen, gemotiveerd betwist), is daarmee nog niet van dwang in bedoelde zin sprake.

Het incidenteel appèl

[geïntimeerden sub 1 en 2] beklagen zich erover dat de rechtbank hen niet geslaagd heeft geacht in het aan hen opgedragen bewijs dat erflater ten tijde van het opmaken van het testament (18 juli 1997) niet in staat was zijn wil te bepalen.

Het hof acht deze klacht ongegrond. Geen van de getuigen heeft verklaard dat erflater ten tijde van het opmaken van het testament op 18 juli 1997 (als gevolg van een geestelijke stoornis) niet in staat was zijn wil te bepalen. Dat kan evenmin worden afgeleid uit de verschillende medische verklaringen die zijn overgelegd. Daaruit moet veeleer worden afgeleid dat vooral het spraakvermogen kort na de infarcten werd aangetast (en dat dit later is verbeterd). Uit de verdere overgelegde verklaringen kan niet anders worden opgemaakt dan dat erflater in meer of mindere mate van de gevolgen van de herseninfarcten moet zijn hersteld. Vast staat immers dat hij tot aan zijn dood (op 5 mei 2001) zelfstandig in de woning aan de [adres] is blijven wonen, zij het met de nodige hulp bij zaken als koken, schoonmaken en het inkopen van boodschappen. Verder maakt het hof uit de verklaring van [getuige] (productie bij memorie van antwoord in het incidenteel appèl) op dat erflater nog tot in het einde van de jaren negentig zich bezig heeft gehouden met de exploitatie van de manege. [geïntimeerden sub 1 en 2] hebben twijfels geuit over deze verklaring, maar hebben de verklaring wat die bezigheid betreft niet betwist. De klinisch geriater Hartgerink heeft geschreven dat hij erflater op 3 april 1997 heeft onderzocht en dat hij in staat moet worden geacht zijn wil te bepalen. [geïntimeerden sub 1 en 2] hebben weliswaar ook ten aanzien van dit onderzoek twijfels geuit (het onderzoek zou hebben plaats gevonden op initiatief van [appellant]), maar hebben de inhoud daarvan niet gemotiveerd betwist. Zij hebben gehandhaafd dat erflater op de dag waarop het testament werd gemaakt niet in staat was zijn wil te bepalen en bieden nader bewijs van deze stelling aan door getuigen te horen, met name [getuige].

Zij stellen in dit verband echter primair dat het aan [appellant] is te bewijzen dat de geestelijke stoornis op 18 juli 1997 niet aanwezig was. Het hof gaat aan dit betoog voorbij. [appellant] heeft in beide instanties betwist dat erflater op die dag aan een geestelijke stoornis leed. Hij heeft daarbij onder meer naar voormelde verklaring van Hartgerink verwezen en aangevoerd dat gesteld noch gebleken is dat zich in de periode tussen de dag van het onderzoek, 3 april 1997 en de dag van het opmaken van het testament een wijziging in erflater's gezondheidstoestand heeft voorgedaan. Het hof merkt in dit verband op dat aangenomen mag worden dat notaris Kamphuis gelet op het faxbericht van mr Schutrups van 13 januari 1997 vóór het opmaken van het testament op de hoogte is geweest van het standpunt van [geïntimeerden sub 1 en 2] dat erflater wilsonbekwaam was.

Nu [geïntimeerden sub 1 en 2] zich beroepen op de rechtsgevolgen van de door hen gestelde geestelijke stoornis van erflater, terwijl zich niet voordoet de situatie bedoeld in artikel 3:34 lid 1, slotzin BW (immers, niet kan worden volgehouden dat het testament voor erflater nadelig was), ligt het op de weg van [geïntimeerden sub 1 en 2] hun stellingen te bewijzen. Het hof zal dan ook, alvorens verder te beslissen, [geïntimeerden sub 1 en 2] in de gelegenheid stellen nader bewijs te leveren van hun stelling dat erflater ten tijde van het opmaken van het testament op 18 juli 1997 als gevolg van een geestelijke stoornis niet in staat was zijn wil te bepalen. Met nader bewijs doelt het hof op andere getuigen dan de in eerste aanleg gehoorde en/of nader schriftelijk bewijsmateriaal.