Hof 's-Gravenhage, 24-03-2009, nr. 105.005.477/01, nr. 06/1265

Bij exploot van 31 augustus 2006 is [appellant] in hoger beroep gekomen van het vonnis van 31 mei 2006 tussen partijen gewezen door de rechtbank 's‑Gravenhage. Bij memorie van grieven heeft hij achttien grieven tegen het vonnis aangevoerd. Bij akte overlegging producties heeft hij producties overgelegd. De Staat heeft de grieven bij memorie van antwoord bestreden. Vervolgens hebben partijen hun zaak op 9 februari 2009 doen bepleiten, [appellant] door mr. J.S. Pen, advocaat te Amsterdam, de Staat door mr. C.M. Bitter voornoemd, beiden aan de hand van aan het hof overgelegde pleitnotities. Ter gelegenheid van het pleidooi heeft [appellant] het dossier leidend tot de afwijzende beschikking van 18 november 2008 op het verzoek voorlopig getuigenverhoor overgelegd. Vervolgens hebben partijen arrest gevraagd.

Het gaat in dit geding om het volgende.

[appellant] is bij vonnis van 20 december 1977 door de rechtbank Utrecht veroordeeld tot een gevangenisstraf van 20 jaar wegens moord en poging tot moord. Op 13 april 1978 is dit vonnis in kracht van gewijsde gegaan.

Destijds heeft Duitsland aan Nederland verzocht om uitlevering van [appellant] teneinde hem in Duitsland te kunnen berechten voor soortgelijke feiten. Op 11 mei 1978 heeft de toenmalige Staatssecretaris van Justitie de tijdelijke uitlevering van [appellant] aan Duitsland ter fine van vervolging (gedeeltelijk) toegestaan.

De nota van 17 mei 1978 van het Ministerie van Buitenlandse Zaken aan het Ministerium der Auswärtigen Angelegenheiten in Duitsland vermeldt hieromtrent het volgende:

[appellant] is op 17 oktober 1978 tijdelijk door de Staat aan Duitsland uitgeleverd ten behoeve van zijn berechting aldaar.

Op 31 juli 1980 is [appellant] in Duitsland door het Oberlandesgericht Stuttgart veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.

Bij brief van 7 november 1980 aan mr. A. Willems, destijds de raadsman van [appellant], heeft de toenmalige Staatssecretaris van Justitie het navolgende meegedeeld:

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft op 2 december 1980 een nota opgesteld omtrent de definitieve uitlevering van [appellant] aan Duitsland met dezelfde strekking als hetgeen de Staat in voornoemde brief aan mr. Willems heeft vermeld. Op 3 augustus 1981 heeft het Ministerie aan de Bondsrepubliek Duitsland meegedeeld dat de Minister van Justitie er met inachtneming van hetgeen is neergelegd in de nota van 2 december 1980, mee instemt dat de voorwaardelijke uitlevering wordt gewijzigd in een definitieve uitlevering.

Bij besluit van 9 oktober 1995 van het Oberlandesgericht Stuttgart is [appellant] met ingang van 13 november 1995 voorwaardelijk in vrijheid gesteld met een proeftijd van vijf jaar.

Op de vraag van mr. Willems of Nederland definitief afziet van de tenuitvoerlegging van het vonnis van de rechtbank Utrecht, heeft de Minister van Justitie bij brief van 22 juli 1996 het volgende bericht:

Bij brief van 14 juli 2000 aan mr. Willems heeft de behandelend officier van justitie bij het arrondissementsparket Utrecht het volgende meegedeeld:

[appellant] is door de Duitse autoriteiten op 13 november 2000 definitief in vrijheid gesteld.

Op 16 oktober 2001 heeft het Openbaar Ministerie [appellant] nationaal en internationaal doen signaleren.

Bij brief van 14 april 2004 heeft de hoofdofficier van justitie aan de raadsman van [appellant] bericht dat zij voornemens is om de Duitse autoriteiten te verzoeken de tenuitvoerlegging van de straf die van het Nederlandse vonnis resteert over te nemen. Op 15 juli 2005 heeft de Staat dit verzoek aan de Duitse autoriteiten gedaan.

Kort daarvoor heeft [appellant] de Staat gedagvaard en een verklaring voor recht gevorderd dat de gevangenisstraf die hem op 20 december 1977 door de rechtbank Utrecht is opgelegd al ten uitvoer is gelegd en niet meer geëxecuteerd kan worden en/of dat de executie daarvan door de Staat onrechtmatig is jegens hem, althans een verbod gevorderd tot verdere executie van die straf en een gebod om de (internationale) signalering van [appellant] in te trekken.

De Staat heeft de vorderingen gemotiveerd bestreden. De rechtbank heeft de vorderingen bij vonnis van 31 mei 2006 afgewezen.

De eerste grief van [appellant] tegen het vonnis betreft de vaststelling van de feiten. [appellant] betoogt dat in de weergave van de brief van 7 november 1980 een essentiële zin is vergeten (de laatste zin hiervoor onder 1.7 genoemd: ‘Ik wacht thans de reactie van de Duitse Bondsregering af.’). Ook de tweede grief richt zich tegen de vaststelling van de feiten. De rechtbank heeft vastgesteld dat op 1 mei 1982 artikel § 57a StGB in werking is getreden, op grond van welk artikel levenslange gevangenisstraffen in beginsel worden omgezet in voorwaardelijke straffen (onder meer) nadat 15 jaar daarvan is tenuitvoergelegd en de zwaarte van de schuld van de veroordeelde de verdere tenuitvoerlegging van het vonnis niet gebiedt. [appellant] wijst op de beslissing van het Bundesverfassungsgericht van 21 juni 1977 (BVerfG 45, 187 ff) waarin is uitgesproken dat een menswaardig strafsysteem meebrengt dat de tot levenslang veroordeelde kans heeft om ooit weer vrij te komen (waartoe de mogelijkheid van gratie alleen niet voldoende is) en dat de rechtsstaat gebiedt om de voorwaarden waaronder de tenuitvoerlegging van een levenslange vrijheidsstraf kan beëindigen, wettelijk te regelen.

Een en ander kan niet tot vernietiging van het vonnis leiden, omdat geen rechtsregel de rechter verplicht alle feiten op te nemen. Het hof gaat ervan uit dat de volledige inhoud van de brief van 7 november 1980 tussen partijen vaststaat en dat het Bundesverfassungsgericht op 21 juni 1977 heeft uitgesproken hetgeen [appellant] heeft aangehaald.

De derde en vierde grief van [appellant] zijn gericht tegen het oordeel van de rechtbank dat de Nederlandse straf niet reeds ten uitvoer is gelegd. [appellant] heeft aangevoerd dat hij zijn Nederlandse straf gelijktijdig met zijn levenslange Duitse straf heeft uitgezeten. Hij wijst daartoe op artikel 39, vierde lid, van de Uitleveringswet, waarin is bepaald dat als de opgeëiste persoon een vrijheidsstraf ondergaat (zoals [appellant] deed), de tijd gedurende welke hij ter beschikking van de autoriteiten van de verzoekende staat (Duitsland) is, in mindering op zijn straftijd komt. Dit artikel rept over ‘straftijd’ en maakt geen onderscheid tussen strafexecutie, voorlopige hechtenis, enzovoort. Het heeft dus — anders dan de rechtbank heeft geoordeeld — niet slechts betrekking op de voorlopige hechtenis, aldus [appellant].

De grieven zijn ongegrond. Het vierde lid van artikel 39 Uitleveringswet ziet ingevolge dat lid zelf alleen op die opgeëiste personen ten aanzien van wie het derde lid wordt toegepast. Dat zijn de personen die voorlopig ter beschikking van de autoriteiten van de verzoekende staat worden gesteld ten behoeve van berechting. [appellant] was niet (meer) zo iemand. Hij is, nadat hij in Duitsland berecht was, definitief ter beschikking van de Duitse autoriteiten gesteld ten behoeve van de executie van de Duitse straf. Van voorlopig ter beschikking stellen was toen geen sprake meer en artikel 39, vierde lid, Uitleveringswet was op hem dus niet meer van toepassing. Dat aan [appellant] niet is verteld dat de Nederlandse straf niet tegelijkertijd met de Duitse straf ten uitvoer werd gelegd, brengt niet mee dat hij ervan uit mocht gaan dat de Nederlandse straf wel tegelijk met de Duitse straf ten uitvoer werd gelegd.

De vijfde tot en met negende grief betreffen de vraag of het recht tot tenuitvoerlegging van het Nederlandse strafvonnis verjaard is. De rechtbank heeft geoordeeld dat dit niet het geval is. De grieven richten zich tegen dat oordeel.

Ook deze grieven zijn ongegrond. Tussen partijen is niet in geschil dat de verjaringstermijn voor de executie van de in Nederland opgelegde straf 24 jaar bedraagt en evenmin dat de termijn van verjaring aanving op 14 april 1978.

De Staat heeft er op gewezen dat op grond van artikel 76a, derde lid, Sr (voorheen 77 Sr) de verjaringstermijn niet doorliep gedurende de tijd dat [appellant], zij het ook ter zake van een andere veroordeling, in verzekerde bewaring was.

[appellant] heeft aangevoerd dat artikel 76a Sr alleen van toepassing is op veroordelingen en detentie in Nederland (omdat de Nederlandse staat alleen in Nederland kan executeren), zodat — anders dan de rechtbank heeft geoordeeld — de verjaringstermijn doorliep toen [appellant] krachtens het Duitse strafvonnis in Duitsland was gedetineerd.

Naar het oordeel van het hof heeft de rechtbank terecht en op goede gronden geoordeeld dat de verjaringstermijn niet doorliep gedurende de periode waarin het Duitse vonnis ten uitvoer gelegd werd. Het systeem van de wet brengt dit niet doorlopen mee. Immers, vrijheidsstraffen worden niet gelijktijdig, maar achtereenvolgens ten uitvoer gelegd, zodat wanneer reeds een vrijheidstraf wordt geëxecuteerd, de rechterlijke uitspraak met een andere vrijheidsstraf niet op datzelfde moment ten uitvoer kan worden gelegd. De verjaringstermijn liep dus niet vanwege de onmogelijkheid om de Nederlandse vrijheidsstraf in Nederland ten uitvoer te leggen tegelijkertijd met de tenuitvoerlegging van de Duitse vrijheidsstraf in Duitsland.

De situatie dat tenuitvoerlegging van het Nederlandse vonnis reeds feitelijk onmogelijk was omdat [appellant] in Duitsland verbleef waarbij de Duitse detentie slechts als een bijkomstige omstandigheid kan worden beschouwd (naar welke situatie [appellant] verwijst) doet zich niet voor.

De zinsnede in de nota van 17 mei 1978 dat de duur van het verblijf in de Bondsrepubliek in mindering komt op de Nederlandse straf (punt 2 in die nota), doet aan het niet doorlopen van de verjaringstermijn tijdens de executie van het Duitse vonnis niet af, omdat bedoelde zinsnede ziet op de situatie dat [appellant] ten behoeve van de berechting in Duitsland tijdelijk ter beschikking van de Bondsrepubliek was gesteld. (De definitieve uitlevering aan Duitsland ter executie van de Duitse straf zou pas later plaatsvinden.) Zijn Nederlandse straf zou gedurende de berechting en het tijdelijk verblijf daarvoor in Duitsland, geëxecuteerd blijven worden. Over de situatie dat de Duitse straf (eerst) geëxecuteerd wordt, gaat de nota niet.

De opmerking in de brief van 7 november 1980 dat het in de toekomst feitelijk onmogelijk kon worden om het Nederlandse vonnis verder te executeren omdat de Duitse Bondsregering niet langer verplicht en in staat zou zijn [appellant] ooit aan de Nederlandse justitie ter beschikking te stellen, kan evenmin leiden tot de conclusie dat de verjaringstermijn is doorgelopen. De brief is immers geschreven tegen de achtergrond van de Duitse vrijheidsstraf, die levenslang bedroeg.

De tiende tot en met veertiende grief zijn gericht tegen (de overwegingen leidend tot) het oordeel dat [appellant] niet gerechtvaardigd er op mocht vertrouwen dat hij zijn Nederlandse straf niet meer hoefde uit te zitten.

[appellant] wijst er op dat de Staat zich niet steeds hield aan een verplichting om opgelegde vonnissen te executeren. [appellant] stelt dat hij er op grond van de brief van 7 november 1980 — waarin ook het standpunt van het parket Utrecht is weergegeven — op mocht vertrouwen dat de Nederlandse Staat de in Nederland opgelegde straf niet meer zou executeren als [appellant] zich zou houden aan het Duitse levenslange vonnis en zich ter zake correct zou gedragen conform de aanwijzingen van de Duitse autoriteiten. Het afzien van executie van het Nederlandse vonnis kan volgens [appellant] (onder meer) (ook) blijken uit documenten die betrekking hebben op [appellant] doch die [appellant] niet kent en waarvan de Staat hem kennisname heeft onthouden. Voorts was het ten tijde van het schrijven van de brief van 7 november 1980 de bedoeling dat het Nederlandse vonnis niet meer geëxecuteerd zou worden (indien [appellant] de Duitse levenslange straf zou uitzitten). Dit is niet alleen door [appellant] zo begrepen, maar ook door de Duitse autoriteiten. [appellant] heeft aangeboden die bedoeling door getuigenbewijs te bewijzen. Ook de feiten na 1995 wijzen volgens [appellant] op het afzien van (verdere) executie van de Nederlandse straf: [appellant] heeft in de vele op 1995 volgende jaren nimmer een oproep ontvangen om zijn straf in Nederland uit te zitten en uit de brief van 22 juli 1996 blijkt dat het voor de Minister van Justitie (nog steeds) van belang is of [appellant] zich wel of niet onttrekt aan de tenuitvoerlegging van zijn straf in de Bondsrepubliek.

Het hof stelt voorop dat nu er een vonnis is dat nog niet (geheel) tenuitvoer is gelegd en waarvan het recht tot tenuitvoerlegging niet is verjaard, het uitgangspunt is dat de Staat bevoegd is het vonnis daadwerkelijk tenuitvoer te leggen. Er bestaat geen rechtsplicht om een executabel vonnis niet uit te voeren. Echter, van zijn executiebevoegdheid zou de Staat geen gebruik mogen maken als hij bij [appellant] het gerechtvaardigd vertrouwen heeft gewekt dat hij van executie van het vonnis afziet.

Naar het oordeel van het hof is dit laatste niet het geval en zijn de grieven dus ongegrond. De Staat heeft met de brief van 7 november 1980 niet het (gerechtvaardigd) vertrouwen gewekt dat hij van de executie van het vonnis zou afzien. In die brief is uitdrukkelijk afgezien van naleving door Duitsland van de voorwaarde dat [appellant] naar Nederland wordt teruggezonden. Dit was een verplichting van Duitsland waaraan Duitsland niet meer hoefde te voldoen. Het gaat niet over handelingen van de Nederlandse Staat. Ook de opmerking dat de Staatsecretaris van Justitie aanvaardt dat de Duitse Bondsregering niet langer verplicht en in staat zal zijn [appellant] ooit aan de Nederlandse Justitie ter beschikking te stellen om zijn Nederlandse straf te ondergaan, gaat niet over executiehandelingen van de Nederlandse Staat.

De enige opmerking over de tenuitvoerlegging van het Utrechtse vonnis houdt in dat de Nederlandse justitie juist niet van haar aanspraken op tenuitvoerlegging van het vonnis afstand zal doen. Dat [appellant] uit het daarbij gegeven voorbeeld heeft afgeleid dat deze aanspraken alleen gemaakt zullen worden als hij zich aan de tenuitvoerlegging van de Duitse straf zou onttrekken, kan niet aan de Staat worden verweten. Bij het voorbeeld wordt niet aangegeven dat dat voorbeeld de enige omstandigheid zal vormen waaronder [appellant] alsnog zijn Nederlandse straf moet ondergaan.

[appellant] heeft er op gewezen dat in de brief van 7 november 1980 is opgemerkt dat definitieve uitlevering in het belang van een goede rechtsbedeling is, omdat de andere optie (het persisteren bij teruglevering) er in ieder geval toe zou leiden dat het tijdstip waarop [appellant] vrij komt alsdan waarschijnlijk aanmerkelijk verder in de toekomst komt te liggen. Deze opmerking geeft echter niet meer aan dan dat wanneer [appellant] eerst zijn Nederlandse gevangenisstraf uitzit en daarna de Duitse straf, zijn vrijlating waarschijnlijk verder in de toekomst ligt, dan wanneer hij direct de Duitse straf uitzit. Met de opmerking wordt niet beslist op welk tijdstip [appellant] in de vrije samenleving zou moeten, mogen of kunnen terugkeren, noch dat (en waarom) de Nederlandse straf niet meer geëxecuteerd zal worden.

Aan het door [appellant] gestelde feit dat de bedoeling ten tijde van de brief van 7 november 1980 was om wèl afstand te doen van tenuitvoerlegging van het Nederlandse vonnis, gaat het hof voorbij. Die bedoeling is niet verwoord in de brief. Aan deze bedoeling is ook niet op andere wijze uitdrukking gegeven. Er is geen beslissing conform die bedoeling genomen of kenbaar gemaakt door daartoe bevoegde of onbevoegde organen. Namens de Staat is niet aan [appellant] (en ook niet aan de Duitse autoriteiten) meegedeeld niet schriftelijk en niet mondeling — dat het Nederlandse vonnis niet ten uitvoer zal worden gelegd als [appellant] de Duitse levenslange straf uitzit. Destijds is geen beslissing daarover genomen. Pas nu wordt over het executeren beslist en wordt de verantwoordelijkheid voor die beslissing genomen. Bij die beslissing is de Staat niet gebonden aan wat vroeger niet beslist is, maar zou zijn beslist als toen een beslissing was genomen.

Het voorgaande brengt mee dat het aanbod van [appellant] om door getuigen te bewijzen welke bedoeling de betrokkenen in 1980 hadden, als niet relevant voor de uitkomst van deze zaak wordt gepasseerd.

Ook [appellant]'s verzoek om inzage in stukken uit de periode rond 1978–1982 of een bevel op grond van artikel 22 Rv om deze stukken te overleggen, zal niet worden gehonoreerd. Daargelaten of al over inzage in die stukken is beslist in het kader van een WOB-procedure, geldt dat [appellant] in dit geding geen belang heeft bij inzage in interne stukken uit die periode, omdat de (eventueel eerst uit interne nota's blijkende) bedoelingen van destijds niet kunnen afdoen aan de bevoegdheid om thans een beslissing te nemen aan de hand van de huidige omstandigheden.

De vijftiende grief van [appellant] is gericht tegen de overweging van de rechtbank aangaande artikel 63Sr en 55 StGB. Deze artikelen verplichten de rechter om bij zijn oordeel rekening te houden met een eerdere veroordeling en bij [appellant] is de Duitse straf niet verdisconteerd bij het wijzen van het Nederlandse vonnis of andersom. Dit kan thans gebeuren bij de executie van de vrijheidsstraffen. Door de vonnissen bij de executie niet onderling af te stemmen, handelt de Staat onrechtmatig, aldus [appellant].

De grief faalt. Zoals [appellant] terecht heeft opgemerkt, zien de artikelen 63 Sr en 55 StGB op de berechting, niet op de executie. Deze artikelen kunnen niet in de weg staan aan de bevoegdheid om een vonnis, dat rechtskracht heeft, ten uitvoer te leggen.

De zestiende en zeventiende grief richten zich tegen het oordeel dat de executie van de Nederlandse straf niet is te beschouwen als een ‘inhuman’ en ‘degrading treatment’ als bedoeld in artikel 3 EVRM. Naast het feit dat hij er op vertrouwde dat het Nederlandse vonnis niet ten uitvoer zou worden gelegd, heeft [appellant] aangevoerd dat de Staat sinds 1995, toen [appellant] in Duitsland (voorwaardelijk) in vrijheid werd gesteld, geen enkel initiatief heeft genomen om het vonnis te executeren, zodat het onmenselijk is om dit alsnog te doen, nadat [appellant] eerst achttien jaar van zijn vrijheid is beroofd en vervolgens elf jaar in vrijheid heeft geleefd op grond van beslissingen van de Duitse justitiële autoriteiten.

De grieven zijn ongegrond. Nu het Nederlandse vonnis executabel is en de Staat niet het vertrouwen heeft gewekt dat het niet meer zal worden geëxecuteerd, kon [appellant] de executie verwachten. Het feit dat een vonnis pas wordt geëxecuteerd nadat hij jaren op vrije voeten heeft geleefd, maakt de executie niet onrechtmatig wegens strijd met artikel 3 EVRM. De Staat handelt ook niet onrechtmatig door de vraag of en in hoeverre de omstandigheden die zich vanaf 1995 hebben voorgedaan en de persoon van de veroordeelde, maken dat van (verdere) executie kan worden afgezien, slechts in een gratieprocedure te willen beoordelen en beslissen. Niets verplicht de Staat om over een (eventuele) gehele of gedeeltelijke kwijtschelding of niet tenuitvoerlegging van de in Nederland opgelegde straf uitspraken te doen buiten de gratieprocedure om.

De achttiende grief bouwt voort op de overige grieven en deelt hun lot.

Het vonnis zal worden bekrachtigd. [appellant] zal als de in het ongelijk gestelde partij worden veroordeeld in de kosten van deze procedure in hoger beroep.

Het hof:

Dit arrest is gewezen door mrs. G. Dulek-Schermers, A.E.A.M. van Waesberghe en M.J. Kuiper en is uitgesproken ter openbare terechtzitting van 24 maart 2009 in aanwezigheid van de griffier.