HvJ EU, 06-03-2014, nr. C-595/12

De punten 2, 23, 25 en 28 van de considerans van richtlijn 2006/54 luiden als volgt:

Artikel 1 van die richtlijn bepaalt:

Artikel 2, lid 2, sub c, van die richtlijn bepaalt:

In artikel 14 van richtlijn 2006/54 wordt bepaald:

Artikel 15 van deze richtlijn, betreffende terugkeer na zwangerschaps- en bevallingsverlof, bepaalt:

Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat volgens artikel 9 van decreto legislativo n. 146 — Adeguamento delle strutture e degli organici dell'Amministrazione penitenziaria e dell'Ufficio centrale per la giustizia minorile, nonche' istituzione dei ruoli direttivi ordinario e speciale del Corpo di polizia penitenziaria, a norma dell'articolo 12 della legge 28 luglio 1999, n. 266 (wetbesluit nr. 146 — Aanpassing van de structuur en het personeelsbestand van de dienst Justitiële inrichtingen en van de centrale dienst Jeugdstrafrecht alsmede instelling van de gewone en bijzondere staf bij de Penitentiaire politie op grond van artikel 12 van wet nr. 266 van 28 juli 1999), van 21 mei 2000 (GURI nr. 132, van 8 juni 2000, blz. 3; hierna: ‘wetsbesluit nr. 146/2000’), de geslaagde kandidaten van het vergelijkend onderzoek voor adjunct-commissaris van de gewone staf bij de penitentiaire politie onmiddellijk tot adjunct-commissaris op proef worden benoemd en een opleiding van twaalf maanden, waarin zowel theorie als praktijk aan de orde komt, moeten volgen, die wordt afgesloten met een examen. De kandidaten die voor dit examen slagen, worden bevorderd tot adjunct-commissaris, terwijl degenen die niet slagen, dienen deel te nemen aan de eerstvolgende opleiding.

Artikel 10, lid 2, van dat wetsbesluit bepaalt:

Artikel 3 van decreto legislativo n. 151 — Testo unico delle disposizioni legislative in materia di tutela e sostegno della maternità e della paternità, a norma dell'articolo 15 della legge 8 marzo 2000, n. 53 (wetsbesluit nr. 151 — Gecodificeerde tekst van de wettelijke bepalingen betreffende de bescherming en de ondersteuning van het moederschap en het vaderschap op grond van artikel 15 van wet nr. 53 van 8 maart 2000), van 26 maart 2001 (gewoon supplement bij GURI nr. 96, van 26 april 2001; hierna: ‘wetsbesluit nr. 151’) verbiedt elke discriminatie op grond van geslacht en daarmee ook elke minder gunstige behandeling op grond van zwangerschap en moederschap. Artikel 16 van dit wetsbesluit voorziet in een verplicht zwangerschaps- en bevallingsverlof en verbiedt met name, moeders binnen drie maanden na de bevalling te werk te stellen. Volgens artikel 22, lid 3, van wetsbesluit nr. 151 moeten de perioden van zwangerschaps- en bevallingsverlof volledig worden meegeteld voor de anciënniteit in de dienst van de betrokken vrouwen.

Artikel 1494 van decreto legislativo n. 66 — Codice dell'ordinamento militare (wetsbesluit nr. 66 houdende het Militair wetboek) van 15 maart 2010 (gewoon supplement bij GURI nr. 106, van 8 mei 2010; hierna: ‘wetsbesluit nr. 66’) bepaalt in lid 5, dat betrekking heeft op vrouwelijke militaire personeelsleden van de strijdkrachten, de politie en de fiscale opsporingsdienst, dat dergelijke personeelsleden in geval van moederschap worden uitgesloten van de opleiding die aanvangt in de periode na de bevalling, met dien verstande dat de kandidate, indien zij slaagt voor het examen van de eerstvolgende opleiding, de anciënniteit krijgt die hoort bij de eerste opleiding.

Met zijn eerste en zijn tweede vraag, die samen dienen te worden behandeld, wenst de verwijzende rechterlijke instantie in wezen te vernemen of artikel 2, lid 2, sub c, en artikel 14, lid 1, sub c, van richtlijn 2006/54, in hun onderlinge samenhang gelezen, alsmede artikel 15 van deze richtlijn aldus moeten uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling die om redenen van openbaar belang een vrouw met zwangerschaps- en bevallingsverlof uitsluit van een beroepsopleiding die een integrerend onderdeel van haar betrekking is en die deze vrouw moet volgen om aanspraak te kunnen maken op een definitieve aanstelling als ambtenaar en te profiteren van een verbetering van haar arbeidsvoorwaarden, doch haar tegelijkertijd waarborgt dat zij mag deelnemen aan de eerstvolgende opleiding, waarvan de datum echter onzeker is.

Om op die vraag te antwoorden dient er in de eerste plaats aan te worden herinnerd dat volgens artikel 2, lid 2, sub c, van richtlijn 2006/54 elke minder gunstige behandeling van een vrouw in samenhang met zwangerschap of bevallingsverlof een discriminatie op grond van geslacht vormt, en dat artikel 14, lid 1, van deze richtlijn nader aangeeft, op welke gebieden geen discriminatie mag plaatsvinden. Aldus is rechtstreekse of indirecte discriminatie verboden voor wat betreft de voorwaarden voor toegang tot arbeid in loondienst, met inbegrip van de selectie- en aanstellingscriteria, de toegang tot alle vormen en alle niveaus van beroepskeuzevoorlichting, opleiding, voortgezette opleiding, omscholing en beroepservaring, de werkgelegenheid, de arbeidsvoorwaarden en de deelneming aan een organisatie die werknemers of anderen vertegenwoordigt (zie in die zin arrest Sarkatzis Herrero, reeds aangehaald, punt 36).

In de tweede plaats dient erop te worden gewezen dat volgens artikel 15 van die richtlijn een vrouw die zwangerschaps- en bevallingsverlof heeft, na afloop van haar zwangerschaps- en bevallingsverlof het recht heeft om onder voor haar niet minder gunstige voorwaarden en omstandigheden naar haar baan of naar een gelijkwaardige functie terug te keren en te profiteren van elke verbetering van de arbeidsvoorwaarden waarop zij tijdens haar afwezigheid aanspraak had kunnen maken.

In het onderhavige geval blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat Napoli in een arbeidsbetrekking staat en dat de opleiding waarvan zijn wegens haar zwangerschaps- en bevallingsverlof is uitgesloten, wordt gegeven in het kader van die arbeidsbetrekking teneinde haar voor te bereiden voor een examen dat, indien zij daarvoor slaagt, haar de mogelijkheid biedt door te stoten naar een hoger niveau van de hiërarchie.

Bijgevolg maakt die opleiding zowel volgens artikel 14, lid 1, sub c, van richtlijn 2006/54 als volgens artikel 15 van die richtlijn deel uit van de specifieke arbeidsvoorwaarden van de betrekking van Napoli (zie naar analogie arrest Thibault, reeds aangehaald, punt 27, en arrest van 18 november 2004, Sass, C-284/02, Jurispr. blz. I-11143, punten 30 en 31).

Aangezien de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie betrekking heeft op een terugkeer na zwangerschaps- en bevallingsverlof en, zoals uit het vorige punt van het onderhavige arrest blijkt, op de arbeidsvoorwaarden van een werkneemster na haar terugkeer na zwangerschaps- en bevallingsverlof, dient de vraag te worden behandeld tegen de achtergrond van artikel 15 van die richtlijn, dat specifiek betrekking heeft op een dergelijke situatie.

Met betrekking tot de vraag of in een situatie als aan de orde in het hoofdgeding de werkneemster na haar terugkeer na zwangerschaps- en bevallingsverlof onder voor haar niet minder gunstige voorwaarden naar haar baan terugkeert en profiteert van elke verbetering van de arbeidsvoorwaarden waarop zij tijdens haar afwezigheid aanspraak had kunnen maken, dient erop te worden gewezen dat het zwangerschaps- en bevallingsverlof geen invloed heeft gehad op het statuut van deze werkneemster, daar Napoli het statuut van adjunct-commissaris op proef dat inschrijving voor de eerstvolgende opleiding garandeert, heeft behouden en is teruggekeerd naar de baan die zij voor haar zwangerschaps- en bevallingsverlof had.

Dit neemt echter niet weg dat de uitsluiting van de beroepsopleiding wegens het zwangerschaps- en bevallingsverlof de arbeidsvoorwaarden van Napoli negatief heeft beïnvloed.

De andere tot de eerste opleiding toegelaten werknemers hebben die opleiding immers volledig kunnen volgen en hebben, indien zij waren geslaagd voor het examen waarmee die opleiding werd afgesloten, vóór Napoli kunnen doorstoten naar het in de hiërarchie hogere niveau van adjunct-commissaris en het dienovereenkomstige salaris kunnen genieten. Napoli moest echter wachten op de eerstvolgende opleiding, waarvan, volgens de vaststellingen van de verwijzende rechterlijke instantie, niet zeker is wanneer deze begint.

De uitsluiting van de eerste opleiding en het daaruit voortvloeiende verbod om deel te nemen aan het examen waarmee die opleiding werd afgesloten, hebben dus tot gevolg gehad dat de betrokkene een kans heeft verloren om op dezelfde wijze als haar collega's te profiteren van een verbetering van de arbeidsvoorwaarden, en moeten dus als een minder gunstige behandeling in de zin van artikel 15 van richtlijn 2006/54 worden aangemerkt.

Aan deze conclusie wordt niet afgedaan door het argument dat de op het openbaar belang gebaseerde eis dat aan dat examen alleen wordt deelgenomen door kandidaten die passend zijn voorbereid op de uitoefening van hun nieuwe functie, impliceert dat die kandidaten aan alle lessen van de betrokken opleiding hebben deelgenomen.

De nationale autoriteiten beschikken immers weliswaar, afhankelijk van de omstandigheden, over een bepaalde beoordelingsmarge bij de vaststelling van de maatregelen die zij ter bescherming van de openbare veiligheid van een lidstaat noodzakelijk achten (zie met name arrest van 11 januari 2000, Kreil, C-285/98, Jurispr. blz. I-69, punt 24), doch moeten zich niettemin, bij de vaststelling van maatregelen die afwijken van een fundamenteel recht, zoals de gelijke behandeling van mannen en vrouwen die richtlijn 2006/54 beoogt ten uitvoer te leggen, houden aan het evenredigheidsbeginsel, een van de algemene rechtsbeginselen die ten grondslag liggen aan het recht van de Unie (zie in die zin met name arrest Kreil, reeds aangehaald, punt 23).

Vaststaat echter dat een maatregel als aan de orde in het hoofdgeding, die voorziet in automatische uitsluiting van een opleiding met onmogelijkheid om deel te nemen aan het examen waarmee die opleiding wordt afgesloten, zonder rekening te houden met de fase van die opleiding waarin de afwezigheid wegens zwangerschaps- en bevallingsverlof plaatsvindt, en met de reeds genoten opleiding, en die de vrouw die een dergelijk verlof heeft genomen, alleen het recht verleent om deel te nemen aan een opleiding die op een latere, maar onzekere, datum zal worden georganiseerd, niet in overeenstemming is met dat evenredigheidsbeginsel.

Dat dit beginsel niet in acht is genomen, is des te duidelijker daar, zoals de verwijzende rechterlijke instantie heeft opgemerkt, de omstandigheid dat het begin van de eerstvolgende opleiding een onzekere gebeurtenis is, voortvloeit uit het feit dat de bevoegde autoriteiten niet verplicht zijn om met bepaalde tussenpozen dergelijke opleidingen te organiseren.

Hierbij komt dat, ter verzekering van de door richtlijn 2006/54 nagestreefde wezenlijke gelijkheid tussen mannen en vrouwen (zie naar analogie arrest Thibault, reeds aangehaald, punt 26), de lidstaten over een zekere beoordelingsmarge beschikken en dat maatregelen denkbaar zijn die minder inbreuk maken op het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen dan die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn. Zoals de verwijzende rechterlijke instantie zelf heeft opgemerkt, zouden de nationale autoriteiten in voorkomend geval kunnen overwegen, het vereiste van een volledige opleiding van de kandidaten in overeenstemming te brengen met de rechten van de werkneemster door de werkneemster bij haar terugkeer na zwangerschaps- en bevallingsverlof gelijkwaardige parallelle inhaallessen te geven, zodat deze werkneemster te gelegener tijd kan worden toegelaten tot het examen om zo snel mogelijk door te stoten naar een hoger niveau in de hiërarchie, en haar loopbaan niet ongunstiger is dan de loopbaan van een mannelijke collega die voor hetzelfde vergelijkend onderzoek was geslaagd en tot de eerste opleiding was toegelaten.

Uit een en ander volgt dat op de eerste en de tweede vraag dient te worden geantwoord dat artikel 15 van richtlijn 2006/54 aldus moet uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling die om redenen van openbaar belang een vrouw met zwangerschaps- en bevallingsverlof uitsluit van een beroepsopleiding die een integrerend onderdeel van haar betrekking is en die deze vrouw moet volgen om aanspraak te kunnen maken op een definitieve aanstelling als ambtenaar en te profiteren van een verbetering van haar arbeidsvoorwaarden, doch haar tegelijkertijd waarborgt dat zij mag deelnemen aan de eerstvolgende opleiding, waarvan de datum echter onzeker is.

Met haar derde vraag wenst de verwijzende rechterlijke instantie in wezen te vernemen of artikel 14, lid 2, van richtlijn 2006/54 van toepassing is op een wettelijke regeling als aan de orde in het hoofdgeding, die een bepaalde activiteit niet aan mannelijke werknemers voorbehoudt, maar voor werkneemsters die wegens verplicht zwangerschaps- en bevallingsverlof een beroepsopleiding niet volledig hebben kunnen volgen, de toegang tot die activiteit vertraagt.

In dit verband dient erop te worden gewezen dat artikel 14, lid 2, van die richtlijn, net als artikel 2, lid 2, van richtlijn 76/207/EEG van de Raad van 9 februari 1976 betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden (PB L 39, blz. 40) waarvoor het in de plaats is gekomen, een bepaling is die derogeert aan een individueel recht waarin richtlijn 2006/54 voorziet, voor zover het de lidstaten toestaat te bepalen dat een verschil in behandeling dat is gebaseerd op een kenmerk dat verband houdt met het geslacht, onder bepaalde omstandigheden geen discriminatie in de zin van die richtlijn vormt. Bijgevolg moet het strikt worden uitgelegd (zie in die zin arresten van 15 mei 1986, Johnston, 222/84, Jurispr. blz. 1651, punt 36, en 26 oktober 1999, Sirdar, C-273/97, Jurispr. blz. I-7403, punt 23).)

Vaststaat dat in het hoofdgeding niet is aangevoerd en zelfs niet is beweerd dat het toepasselijke nationale recht bepaalt dat een kenmerk dat verband houdt met het geslacht, een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste vormt om de betrokken functie te kunnen uitoefenen, of dat de bevoegde nationale autoriteiten ter zake van de oefening van de functie van adjunct-commissaris bij de penitentiaire politie gebruik hebben gemaakt van de beoordelingsmarge die hun aldus bij die richtlijn is toegekend, of zich op die beoordelingsmarge hebben willen beroepen.

Uit een en ander volgt dat op de derde vraag dient te worden geantwoord dat artikel 14, lid 2, van richtlijn 2006/54 niet van toepassing is op een wettelijke regeling als aan de orde in het hoofdgeding, die een bepaalde activiteit niet aan mannelijke werknemers voorbehoudt, maar voor werkneemsters die wegens verplicht zwangerschaps- en bevallingsverlof een beroepsopleiding niet volledig hebben kunnen volgen, de toegang tot die activiteit vertraagt.

Gelet op het antwoord op de derde vraag, behoeft de vierde vraag niet te worden beantwoord.

Met zijn vijfde vraag wenst de verwijzende rechterlijke instantie in wezen te vernemen of de bepalingen van de artikelen 14, lid 1, sub c, en 15 van richtlijn 2006/54 voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn om rechtstreekse werking te kunnen hebben.

Volgens vaste rechtspraak kunnen particulieren zich voor de nationale rechterlijke instanties tegenover de lidstaat op de bepalingen van een richtlijn beroepen wanneer die bepalingen inhoudelijk gezien onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig zijn (zie met name arresten van 12 juli 1990, Foster e.a., C-188/89, Jurispr. blz. I-3313, punt 16, en 20 maart 2003, Kutz-Bauer, C-187/00, Jurispr. blz. I-2741, punt 69).

Vaststaat dat de artikelen 14, lid 1, sub c, en 15 van richtlijn 2006/54 voldoen aan deze eisen.

48 Artikel 14, lid 1, sub c, van die richtlijn, dat bepalingen betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep bevat, sluit immers algemeen en ondubbelzinnig elke discriminatie op grond van geslacht op de aldaar genoemde gebieden uit (zie in die zin arrest Sarkatzis Herrero, reeds aangehaald, punt 36).

Op dezelfde wijze bepaalt artikel 15 van die richtlijn in duidelijke, nauwkeurige en onvoorwaardelijke bewoordingen dat een vrouw die zwangerschaps- en bevallingsverlof heeft, na afloop van haar zwangerschaps- en bevallingsverlof het recht heeft om onder voor haar niet minder gunstige voorwaarden en omstandigheden naar haar baan of naar een gelijkwaardige functie terug te keren en te profiteren van elke verbetering van de arbeidsvoorwaarden waarop zij tijdens haar afwezigheid aanspraak had kunnen maken.

Nu deze bepalingen rechtstreekse werking hebben, dient er verder aan te worden herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de nationale rechterlijke instantie die in het kader van haar bevoegdheid is belast met de toepassing van de bepalingen van het recht van de Unie, verplicht is zorg te dragen voor de volle werking van deze bepalingen, en daarbij zo nodig, op eigen gezag, elke strijdige bepaling van de nationale wettelijke regeling buiten toepassing moet laten, zonder dat zij de voorafgaande opheffing hiervan via de wetgeving of enige andere constitutionele procedure dient te vragen of af te wachten (zie met name arresten van 9 maart 1978, Simmenthal, 106/77, Jurispr. blz. 629, punt 24, en Kutz-Bauer, reeds aangehaald, punt 73). Bijgevolg kan een justitiabele zich tegenover de betrokken lidstaat op de artikelen 14, lid 1, sub c, en 15 van richtlijn 2006/54 beroepen en kan een nationale rechterlijke instantie die artikelen toepassen om elke nationale bepaling die niet in overeenstemming is met die artikelen, buiten toepassing te laten.

Uit een en ander volgt dat op de vijfde vraag dient te worden geantwoord dat de bepalingen van de artikelen 14, lid 1, sub c, en 15 van richtlijn 2006/54 voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn om rechtstreekse werking te kunnen hebben.