HvJ EU, 03-10-2019, nr. C-274/18

In de motivering van zijn verwijzingsbeslissing heeft de verwijzende rechter de wettigheid van § 109, lid 2, UG niet alleen afgewogen aan de hand van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid en richtlijn 2006/54, maar ook aan de hand van de op 18 maart 1999 gesloten raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd (hierna: ‘raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd’)6., en met name clausule 5 daarvan, die in punt 1 van de lidstaten verlangt dat zij maatregelen vaststellen teneinde misbruik als gevolg van het gebruik van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten of arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd te voorkomen. Volgens de verwijzende rechter vormt § 109, lid 2, UG een ‘toereikende en geoorloofde’ omzetting van punt 1 van die clausule. Derhalve heeft geen van de door die rechter gestelde prejudiciële vragen betrekking op de uitlegging van die clausule.

In haar schriftelijke opmerkingen stelt de Commissie dat zij het niet eens is met de beoordeling van de verwijzende rechter en verzoekt zij het Hof in wezen om vooraf te antwoorden op de vraag of § 109, lid 2, UG een toereikende omzetting is van clausule 5, punt 1, van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd. Volgens de Commissie maakt een ontkennend antwoord op die vraag, zoals zij bepleit, het antwoord op de door de verwijzende rechter gestelde vragen overbodig.

Alvorens ten gronde in te gaan op de door de Commissie opgeworpen voorvraag, moet worden nagegaan of de door die instelling voorgestelde aanpak, die in essentie inhoudt dat het Hof ambtshalve een ten opzichte van de vragen van de verwijzende rechter aanvullende prejudiciële vraag opwerpt, verenigbaar is met de rechtspraak van het Hof over de uitlegging van artikel 267 VWEU.

Met zijn eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie van het Hof te vernemen of clausule 4, punt 1, van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid in de weg staat aan een wetgeving als aan de orde in het hoofdgeding, en verder of het pro-rata-temporisbeginsel van clausule 4, punt 2, van toepassing is op een situatie als die van verzoekster in het hoofdgeding.

Zoals blijkt uit de preambule van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid en uit overweging 11 van richtlijn 97/81, beoogt die kaderovereenkomst een algemeen raamwerk op te stellen om de discriminatie van deeltijdwerkers uit te bannen en om de ontwikkeling van de mogelijkheden voor deeltijdarbeid te bevorderen op een manier die zowel voor werkgevers als voor werknemers aanvaardbaar is. Clausule 4 van die overeenkomst heeft als opschrift ‘Het beginsel van gelijke behandeling’ en bepaalt in punt 1: ‘Met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden worden deeltijdwerkers niet minder gunstig behandeld dan vergelijkbare voltijdwerkers louter op grond van het feit dat zij in deeltijd in dienst zijn, tenzij het verschil in behandeling om objectieve redenen gerechtvaardigd is.’ Punt 2 van die clausule bepaalt dat ‘[w]anneer zulks passend is, […] het pro-rata-temporisbeginsel [wordt] toegepast.’

In de eerste plaats moet worden nagegaan of de bepalingen die de duur van in het kader van § 109, lid 2 gesloten arbeidsovereenkomsten regelen, ‘arbeidsvoorwaarden’ in de zin van die clausule 4 vormen.

Dat is mijns inziens ongetwijfeld het geval. Gelet op de doelstellingen van clausule 4 van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid, moet die clausule worden opgevat als de uitdrukking van een beginsel van sociaal recht van de Unie dat niet restrictief mag worden uitgelegd.41. Een uitlegging van die clausule volgens welke de voorwaarden waaronder overeenkomsten voor bepaalde tijd kunnen worden gesloten en vernieuwd zijn uitgesloten van het begrip ‘arbeidsvoorwaarden’ , zou neerkomen op een met het doel van deze clausule strijdige vermindering van de omvang van de aan de betrokken werknemers geboden bescherming tegen discriminatie, doordat naar de aard van de arbeidsverhoudingen een onderscheid zou worden ingevoerd zonder dat een dergelijk onderscheid uit de bewoordingen van deze clausule volgt.42.

In de tweede plaats moet worden nagegaan of § 109, lid 2, UG deeltijdwerkers minder gunstig behandelt dan vergelijkbare voltijdwerkers. Verzoekster in het hoofdgeding en de Commissie zijn van mening dat dit het geval is, terwijl de MUW en de Oostenrijkse regering het tegengestelde menen.

In dat verband wijs ik er om te beginnen op dat de vergelijkbare groep voltijdwerkers die in aanmerking moet worden genomen om te beoordelen of § 109, lid 2, UG een discriminatie bevat ten aanzien van deeltijdwerkers, bestaat uit de voltijdwerkers die door de MUW voor bepaalde tijd in het kader van extern gefinancierde projecten of onderzoeksprojecten zijn aangeworven.43.

Vervolgens merk ik op dat zowel de MUW als de Oostenrijkse regering aanvoeren dat de mogelijkheid voor deeltijdwerkers om langer te werken dan hun voltijdse collega's, zelfs in het kader van een arbeidsverhouding voor bepaalde tijd, niet als een nadeel kan worden aangemerkt, maar eerder als een voordeel (of als compensatie voor een nadeel) moet worden beschouwd, gelet op het feit dat er na de beëindiging van de arbeidsverhouding geen enkele waarborg bestaat om in aanmerking te komen voor een betrekking voor onbepaalde tijd, met name gelet op het tekort aan dergelijke betrekkingen bij universiteiten.

Ik geef toe dat dit argument mij nauwelijks overtuigt. Wanneer bepaalde arbeid, een bepaalde dienst of een bepaalde taak wegens de aard ervan alleen in het kader van een arbeidsverhouding voor bepaalde tijd kan worden verricht, kan uiteraard niet worden uitgesloten dat de omstandigheid dat bij de vaststelling van de maximumduur van die arbeidsverhouding rekening wordt gehouden met het feit dat een deeltijdwerker voor het verrichten van dergelijke arbeid, dienst of taak over een kleiner aantal arbeidsuren beschikt dan een voltijdwerker, beantwoordt aan de noodzaak om een gelijkwaardige behandeling van die twee categorieën werknemers te waarborgen.

Ik wijs er echter op dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde functies zowel in het kader van een arbeidsverhouding voor bepaalde tijd als in het kader van een arbeidsverhouding voor onbepaalde tijd kunnen worden uitgevoerd. Verder blijkt uit de overwegingen in met name punt 30 van de onderhavige conclusie dat § 109, lid 2, UG de universiteiten in staat stelt te voorzien in de facto permanente en blijvende personeelsbehoeften, door gebruik te maken van arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd. In dergelijke omstandigheden kan het feit dat een deeltijdwerker zijn arbeidsverhouding voor bepaalde tijd met de universiteit langer kan verlengen dan zijn voltijdse collega's niet als een voordeel worden beschouwd. Het aanvaarden van een dergelijke zienswijze zou er immers op neerkomen dat een categorie werknemers die in werkelijkheid het meest risico loopt om het slachtoffer te worden van misbruik van arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd als bevoorrecht wordt beschouwd, en uiteindelijk dat een dergelijk misbruik wordt gerechtvaardigd op grond dat vergelijkbare betrekkingen voor onbepaalde tijd zeldzaam zijn, welke zeldzaamheid op zijn beurt ook afhangt van het werkgelegenheidsbeleid van de universiteiten, dat de mogelijkheden van § 109, lid 2, UG zo intensief mogelijk wil gebruiken. Ik wijs er bovendien op dat de arbeidsverhouding met de universiteit na het verstrijken van de in die bepaling vastgestelde maximumlooptijden weliswaar ophoudt te bestaan, maar dat dit niet wegneemt dat wanneer deze laatste er belang bij heeft die verhouding voort te zetten, zij dat in het kader van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd zal moeten doen.44. Ten slotte kan het argument van de Oostenrijkse regering, volgens hetwelk § 109, lid 2, UG voor de partijen bij de arbeidsverhouding slechts een mogelijkheid biedt waarvan zij geen gebruik hoeven te maken, evenmin worden aangenomen, met name gelet op de onevenwichtigheid die onvermijdelijk tussen die partijen bestaat, in het bijzonder in een situatie waarin een werknemer zeer weinig kansen heeft om zijn arbeidsverhouding met de universiteit op een andere wijze te behouden dan door middel van een overeenkomst voor bepaalde tijd.

Zelfs indien — mijns inziens ten onrechte — wordt aangenomen dat het feit dat deeltijdwerkers hun arbeidsverhouding met de universiteit langer kunnen verlengen dan hun voltijdse collega's een voordeel vormt, merk ik in ieder geval op, zoals ook de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen doet, dat § 109, lid 2, in fine, UG voor voltijdwerkers voorziet in een verlenging van ongeveer 66 % van de in dat lid bepaalde maximumduur van zes jaar, terwijl dat percentage voor de deeltijdwerkers slechts 50 % bedraagt. Een dergelijk ‘voordeel’ is dus, relatief gezien, groter voor werknemers van de eerste categorie dan voor die van de tweede, hetgeen een verschil in behandeling ten nadele van laatstgenoemden impliceert.

In de derde plaats moet worden nagegaan of het verschil in behandeling tussen deeltijd- en voltijdwerkers in de zin van § 109, lid 2, UG op grond van objectieve redenen gerechtvaardigd is. De Oostenrijkse regering en de MUW stellen dat de verschillende toegestane maximumlooptijden van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd voor voltijd- en deeltijdbetrekkingen de werkelijke verschillen tussen die betrekkingen op het gebied van het universitair onderzoek weerspiegelen. Volgens die belanghebbenden worden de prestaties en de kwalificatie op dat gebied hoofdzakelijk gemeten op basis van de publicatie van de onderzoeksresultaten. Bij toepassing van dezelfde maximumlooptijden zouden deeltijdwerkers minder mogelijkheden hebben om hun plaats te verwerven in het hoog competitieve domein van universitair onderzoek dan hun voltijdse collega's. Deeltijdwerkers moeten dus een langere contractduur kunnen genieten om ervoor te zorgen dat zij geen academisch concurrentienadeel lijden tegenover voltijdwerkers.

In dat verband herinner ik eraan dat het Hof in het arrest van 7 februari 1991, Nimz (C-184/89, EU:C:1991:50, punt 14), inzake discriminatie op grond van geslacht, heeft verklaard dat de zienswijze dat er een specifiek verband bestaat tussen de duur van een beroepsactiviteit en het verwerven van een bepaald niveau van kennis of ervaring, niet meer is dan een generaliserende uitspraak over bepaalde categorieën werknemers, waaruit geen objectieve criteria kunnen worden afgeleid, buiten elke discriminatie om. Ook al gaan anciënniteit en beroepservaring hand in hand, en is een ervaren werknemer in beginsel beter toegerust voor de hem opgedragen werkzaamheden, hangt het objectieve karakter van een dergelijk criterium af van alle omstandigheden van het individuele geval en met name van het verband tussen de aard van de uitgeoefende functie en de ervaring die de uitoefening van deze functie na een bepaald aantal arbeidsuren verschaft.45.

Het staat aan de nationale rechter, die als enige bevoegd is om de feiten te beoordelen en de nationale wetgeving uit te leggen, om in het licht van alle relevante gegevens vast te stellen of § 109, lid 2, UG door het invoeren van verschillende toegestane maximumlooptijden voor arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd met voltijdwerkers en met deeltijdwerkers heeft beoogd rekening te houden met de door de MUW en de Oostenrijkse regering genoemde overwegingen, en of er in de sector van het, met name wetenschappelijk, onderzoek in Oostenrijk een zeker verband bestaat tussen het aantal gewerkte arbeidsuren en de verwerving van een kwalificatie, ervaring, of diploma's die toegang kunnen geven tot selectieprocedures met het oog op bevordering in de universitaire loopbaan of het verkrijgen van een betrekking voor onbepaalde tijd46., of die de slaagkansen voor dergelijke selectieprocedures kunnen verbeteren. Ik beperk mij in dit verband tot de opmerking dat zowel de voor voltijd- en deeltijdwerkers gebruikte omrekeningsformule47., die niet is gebaseerd op effectief gewerkte uren, als de mogelijkheid om de arbeidsverhouding voor bepaalde tijd voor een, relatief gezien, langere termijn te verlengen voor voltijdwerkers dan voor deeltijdwerkers, niet in overeenstemming lijken met de door de Oostenrijkse regering en de MUW aangehaalde doelstellingen.

In de vierde en laatste plaats dient in omstandigheden als die in het hoofdgeding de toepassing van het pro-rata-temporisbeginsel van clausule 4, punt 2, van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid te worden uitgesloten. Zonder dat hoeft te worden ingegaan op de vraag of dit beginsel, zoals de Oostenrijkse regering stelt, slechts geldt voor diensten met een vergoedend karakter, wijs ik erop dat die clausule slechts in toepassing van dat beginsel voorziet, wanneer zulks ‘passend’ is. Zoals die regering terecht stelt, zou een strikte toepassing van dat beginsel bij het bepalen van de maximumduur van de arbeidsverhoudingen voor bepaalde tijd die van toepassing is op deeltijdwerkers, leiden tot de vaststelling van extreem lange looptijden voor werknemers met de in uren kortste werkwerk, hetgeen niet-toelaatbaar zou zijn in het licht van de beperkingen van clausule 5 van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd.

Met zijn twee prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie van het Hof te vernemen of een nationale bepaling als § 109, lid 2, UG, is aan te merken als een indirecte discriminatie op grond van geslacht in de zin van artikel 2, lid 1, onder b), van richtlijn 2006/54. Volgens die bepaling is er sprake van ‘indirecte discriminatie’ ‘wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen van een geslacht in vergelijking met personen van het andere geslacht bijzonder benadeelt, tenzij die bepaling, maatstaf of handelwijze objectief wordt gerechtvaardigd door een legitiem doel en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn’.

Zoals het Hof in het arrest van 2 oktober 1997, Kording (C-100/95, EU:C:1997:453, punt 25), heeft verklaard, roept een wettelijke bepaling die voor deeltijdwerkers in een minder gunstige behandeling voorziet dan voor voltijdwerkers, een indirecte discriminatie ten nadele van vrouwelijke werknemers in het leven, wanneer blijkt dat in feite een aanzienlijk lager percentage mannen dan vrouwen deeltijds werkt. Een dergelijke ongelijke behandeling is evenwel verenigbaar met richtlijn 2006/54, indien zij haar rechtvaardiging vindt in objectieve factoren die losstaan van elke discriminatie op grond van geslacht.

Derhalve moet voor een slotsom dat er in de omstandigheden van het hoofdgeding sprake is van indirecte discriminatie op grond van geslacht, aan twee voorwaarden zijn voldaan. Ten eerste moet § 109, lid 2, UG zonder objectieve reden voorzien in een minder gunstige behandeling voor deeltijdwerkers dan voor voltijdwerkers. Ten tweede moet worden aangetoond dat een aanzienlijk groter percentage vrouwen dan mannen deeltijds werkt.

Wat de eerste voorwaarde betreft, verwijs ik naar punten 47 tot en met 50 van de onderhavige conclusie, waarin ik bevestigend heb geantwoord op de vraag of § 109, lid 2, UG deeltijdwerkers benadeelt tegenover voltijdwerkers. Wat het bestaan van objectieve redenen betreft die de minder gunstige behandeling rechtvaardigen waarin die bepaling voor deeltijdwerkers voorziet, verwijs ik naar de punten 51 tot en met 53 van de onderhavige conclusie, waarin wordt gesteld dat het aan de verwijzende rechter staat om te beoordelen of de criteria waarop de door de MUW en de Oostenrijkse regering ingeroepen redenen zijn gebaseerd, relevant en objectief zijn.

Wat betreft de tweede voorwaarde van punt 57 van de onderhavige conclusie, blijkt uit de rechtspraak dat, teneinde na te gaan of een vastgesteld verschil in behandeling tussen voltijdwerkers en deeltijdwerkers aanzienlijk meer vrouwen dan mannen treft, de verwijzende rechter alle werknemers in aanmerking dient te nemen voor wie de nationale regeling die ten grondslag ligt aan die ongelijke behandeling, geldt. De groep van personen die bij de vergelijking moet worden meegenomen, wordt dus door de werkingssfeer van de betrokken regeling bepaald.48. Ik wijs er echter op dat de enige statistieken die in het kader van het verzoek om een prejudiciële beslissing zijn overgelegd, slechts betrekking hebben op werknemers die door de MUW op basis van § 109, lid 2, UG in dienst zijn genomen.49. Het Hof beschikt dus niet over relevante gegevens op basis waarvan het kan beoordelen of in de categorie van deeltijdwerkers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd die, zoals verzoekster in het hoofdgeding, voor extern gefinancierde projecten of voor onderzoeksprojecten in dienst zijn genomen, het percentage vrouwen aanzienlijk hoger is dan het percentage mannen.

De derde prejudiciële vraag van de verwijzende rechter heeft betrekking op de bewijslast die uit hoofde van artikel 19, lid 1, van richtlijn 2006/5450. bij een persoon ligt die zich door een indirecte discriminatie op grond van geslacht benadeeld acht. Volgens die bepaling staat het aan een dergelijke persoon, voor een rechter of enige andere bevoegde instantie feiten aan te tonen of bewijzen aan te dragen die het bestaan van directe of indirecte discriminatie kunnen doen vermoeden.51. De bewijslast wordt bij de verweerder gelegd indien er sprake is van ‘kennelijke discriminatie’52..

Zowel de MUW als de Oostenrijkse regering zijn van mening dat verzoekster in het hoofdgeding niet heeft voldaan aan haar bewijslast in de zin van artikel 19, lid 1, van richtlijn 2006/54, aangezien zij om haar bewering van discriminatie op grond van geslacht te staven alleen maar heeft verwezen naar statistieken betreffende de arbeidsmarkt in Oostenrijk, waaruit blijkt dat aanzienlijk meer vrouwen dan mannen deeltijds in dienst zijn genomen. Die belanghebbenden herinneren eraan dat, volgens de rechtspraak van het Hof, teneinde na te gaan of een schijnbaar neutrale nationale maatregel ten aanzien van vrouwelijke werknemers ongunstiger gevolgen heeft dan ten aanzien van mannelijke werknemers, de groep van personen die voor vergelijking in aanmerking komen, in beginsel door de werkingssfeer van deze regeling wordt bepaald.53. Verzoekster in het hoofdgeding had haar verzoek dus moeten steunen op gegevens die uitsluitend betrekking hadden op werknemers die onder de werkingssfeer van § 109, lid 2, UG vielen.

In dat verband wijs ik erop dat uit de door de MUW en de Oostenrijkse regering aangehaalde rechtspraak blijkt dat alleen relevante statistieken, die betrekking hebben op de werknemers die door de betrokken nationale maatregel worden geraakt, verzoekster in staat stellen een ‘kennelijke discriminatie’ aan te tonen, en derhalve de bewijslast over te dragen aan de verwerende partij. Die rechtspraak behandelt echter niet de vraag — die echter in de onderhavige zaak aan de orde is — met welke gegevens een persoon die zich door een indirecte discriminatie op grond van geslacht benadeeld acht, een kennelijke discriminatie kan aantonen in het geval waarin dergelijke statistieken niet beschikbaar zijn of voor die persoon moeilijk toegankelijk zijn.

Rekening houdend met de doelstelling van artikel 19, lid 1, van richtlijn 2006/54, die erin bestaat de bewijslast van de verzoekende partij in procedures inzake schending van het beginsel van gelijke behandeling in arbeid en beroep te verlichten54., en gelet op het feit dat het aan de lidstaten staat om in alle fasen van de procedures een voor de eiser gunstigere bewijsregeling in te voeren55., ben ik van mening dat kennelijke discriminatie op grond van geslacht niet kan worden geacht niet te zijn onderbouwd op grond van het loutere feit dat de verzoekende partij zich bij gebreke van toegankelijke nauwkeurigere gegevens heeft gesteund op algemene statistieken over de arbeidsmarkt in de betrokken lidstaat. In een dergelijke situatie staat het aan de verwerende partij om statistische gegevens over te leggen met betrekking tot alle werknemers die door de betrokken nationale maatregel worden geraakt56., of, volgens de toepasselijke regels van nationaal recht, aan de rechter of de nationale instantie die bevoegd is om deze ambtshalve te verkrijgen.57.

In haar schriftelijke opmerkingen verzoekt de MUW, daarin gesteund door de Oostenrijkse regering, het Hof om, indien het in antwoord op de prejudiciële vragen van de verwijzende rechter zou meegaan in de stelling van verzoekster in het hoofdgeding, de gevolgen van het te wijzen arrest in de tijd te beperken. De Commissie verzoekt het Hof dat verzoek af te wijzen.

Volgens vaste rechtspraak van het Hof verklaart en preciseert de uitlegging die het Hof krachtens de hem bij artikel 267 VWEU verleende bevoegdheid geeft aan een voorschrift van Unierecht, de betekenis en de strekking van dat voorschrift zoals het sedert het tijdstip van de inwerkingtreding ervan moet of had moeten worden verstaan en toegepast. Daaruit volgt dat de rechter het aldus uitgelegde voorschrift zelfs kan en moet toepassen op rechtsbetrekkingen die zijn ontstaan en tot stand zijn gekomen vóór het arrest waarbij op het verzoek om uitlegging is beslist, indien voor het overige is voldaan aan de voorwaarden waaronder een geschil over de toepassing van dat voorschrift voor de bevoegde rechter kan worden gebracht.58. Slechts in zeer uitzonderlijke gevallen kan het Hof uit hoofde van een aan de rechtsorde van de Unie inherent algemeen beginsel van rechtszekerheid besluiten om beperkingen te stellen aan de mogelijkheid voor iedere belanghebbende om met een beroep op een door het Hof uitgelegde bepaling of uitgelegd beginsel te goeder trouw tot stand gekomen rechtsbetrekkingen opnieuw in geding te brengen. Tot een dergelijke beperking kan slechts worden besloten indien is voldaan aan twee essentiële criteria, te weten de goede trouw van de belanghebbende kringen en het gevaar voor ernstige verstoringen.59. Het Hof beperkt de werking van zijn prejudiciële arresten in de tijd slechts in zeer specifieke omstandigheden, met name wanneer er gevaar bestaat voor ernstige economische gevolgen, inzonderheid gezien het grote aantal op basis van de geldig geachte regeling te goeder trouw tot stand gekomen rechtsbetrekkingen, en wanneer blijkt dat particulieren en de nationale autoriteiten tot met het Unierecht strijdig gedrag zijn gebracht op grond van een objectieve, grote onzekerheid over de strekking van bepalingen van Unierecht, aan welke onzekerheid het gedrag zelf van andere lidstaten of de Commissie eventueel heeft bijgedragen.60.

In casu is er mijns inziens echter geen sprake van dergelijke omstandigheden, zodat niet voldaan is aan het criterium van de goede trouw van de belanghebbende kringen. De in de onderhavige conclusie ontwikkelde analyse is immers slechts het resultaat van de toepassing van vaste rechtspraak van het Hof op de omstandigheden van het hoofdgeding, in welke rechtspraak reeds lang de criteria zijn vastgesteld aan de hand waarvan de verenigbaarheid van een nationale regel met clausule 5 van de raamovereenkomst inzake arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd en clausule 4 van de kaderovereenkomst inzake deeltijdarbeid moet worden beoordeeld, zodat wanneer het Hof zou instemmen met deze analyse, niet kan worden aangevoerd dat er een objectieve, grote onzekerheid bestond over de strekking van die bepalingen van het Unierecht.