HR, 13-05-2025, nr. 24/00523

Het Gerechtshof heeft ten onrechte, althans onbegrijpelijk, geoordeeld dat verzoekster niet kan worden aangemerkt als levensgezel van het slachtoffer met wie hij duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voerde.

Volgens vaste rechtspraak van Uw Raad is voor de beoordeling van het begrip ‘levensgezel’ doorslaggevend de nauwe persoonlijke betrekking van een zekere hechtheid. Het moet gaan om een relatie die qua hechtheid vergelijkbaar is met die tussen echtgenoten of geregistreerde partners en dat die persoonlijke betrekking niet per se gegeven is met het enkele feit van het samenwonen en vereist ook niet per se dat betrokkenen met elkaar samenwonen.2.

Blijkens de hiervoor aangehaald overweging van het Gerechtshof, heeft het Gerechtshof voor zijn oordeel gewicht toegekend aan de omstandigheid dat het slachtoffer zijn hoofdverblijf in Marokko had. Dat oordeel kan niet in stand blijven. Naar het oordeel van verzoekster kan op zo'n smalle basis de vaststelling niet worden gefundeerd dat verzoekster dan geen levensgezel van het slachtoffer kan zijn. Dat geldt nog meer gelet op hetgeen namens verzoekster naar voren is gebracht over de relatie tussen verzoekster en het slachtoffer en gelet op het gegeven dat verzoekster en het slachtoffer samen een kind hadden. Over dit laatste heeft het Gerechtshof bovendien overwogen dat het Gerechtshof begrijpt dat de benadeelde partij en het overleden slachtoffer als gezamenlijke ouders van hun zoon nauw met elkaar verbonden waren.

Daar komt bij dat de verdediging de vordering van verzoekster niet heeft betwist, terwijl het Gerechtshof — aldus ten onrechte — heeft overwogen dat de verdediging de vordering heeft betwist.

Uw Raad heeft in het zogeheten Overzichtsarrest vordering benadeelde partij bepaald dat:

Nu de verdediging de vordering van verzoekster niet heeft betwist en het Gerechtshof overigens ook niet heeft geoordeeld dat de vordering onrechtmatig of ongegrond voorkomt en evenmin heeft geoordeeld dat nadere partijendebat een onevenredige belasting van het strafgeding zou opleveren, is het oordeel van het Gerechtshof dat verzoekster niet kan worden aangemerkt als levensgezel van het slachtoffer met wie hij duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voerde zonder nadere motivering — die ontbreekt — onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd.

Het Gerechtshof heeft ten onrechte, althans onbegrijpelijk, geoordeeld dat verzoekster geen beroep kan doen op de hardheidsclausule.

In het vierde lid van artikel 6:108 BW wordt een beperkte (limitatief opgesomde) kring van personen genoemd die voor vergoeding van affectieschade in aanmerking kunnen komen. Een categorie personen die voor vergoed van affectieschade in aanmerking kan komen zijn personen die ten tijde van de gebeurtenis in een zodanige nauwe persoonlijke relatie tot het slachtoffer staan dat uit de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeit dat zij voor de toepassing van artikel 6:108 lid 3 BW als naasten worden aangemerkt (artikel 6:108 lid 4 onder g BW, de zogeheten hardheidsclausule). Voor het bewijs van het bestaan van zo'n nauwe persoonlijke betrekking moet een hechte affectieve relatie worden aangetoond, waarbij niet de formele, maar de feitelijke relatie beslissend is. Alle omstandigheden van het geval zijn van belang, waaronder de intensiteit, de aard en de duur van de relatie.

Namens verzoekster is gesteld en onderbouwd dat sprake was van een bijzondere en hechte affectieve relatie tussen verzoekster en het slachtoffer, welke relatie uitging boven de ‘gewone’ relatie die het Gerechtshof heeft aangenomen. Het slachtoffer was de jeugdliefde van verzoekster en samen hadden zij een kind. Het paspoort en de kleding van het slachtoffer lagen in de woning van verzoekster. Dat verzoekster en het slachtoffer niet op de traditionele manier met elkaar samenwoonden, maakte hun nauwe persoonlijke relatie niet minder of illusoir. Juist voor onder meer dit soort situaties is de hardheidsclausule in het leven geroepen.

Verzoekster en het slachtoffer hadden een reële relatie en hadden regelmatig contact met elkaar. Indien het slachtoffer niet was overleden, dan zou hij nog steeds zijn vaderrol hebben vervuld en zou hij nog steeds de geliefde zijn van verzoekster.

Daar komt bij dat het Gerechtshof bij de beoordeling van de vraag of verzoekster aanspraak kan maken op vergoeding van affectieschade op grond van de hardheidsclausule heeft overwogen dat verzoekster, ‘in het licht van de betwisting door de verdediging’, onvoldoende heeft onderbouwd waarom zij aanspraak dient te maken op vergoeding van affectieschade.

Als gezegd, de verdediging heeft geen enkel verweer gevoerd tegen de vordering van de benadeelde partij. Gelet hierop en gelet op de onder punt 5 aangehaalde overweging is verzoekster van oordeel dat de beslissing van het Gerechtshof dat verzoekster geen aanspraak kan maken op de hardheidsclausule zonder nadere motivering — die ontbreekt — onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd is. Ook ten aanzien van de hardheidsclausule geldt dat het Gerechtshof ook niet heeft geoordeeld dat de vordering op dit punt onrechtmatig of ongegrond voorkomt en evenmin heeft het Gerechtshof geoordeeld dat nadere partijendebat op dit punt een onevenredige belasting van het strafgeding zou opleveren.

Verzoekster heeft belang bij cassatie, daar het volgen van haar standpunten meebrengt dat zij aanspraak maakt op vergoeding van affectieschade.

Verzoekster verzoekt Uw Edelhoogachtbaar College derhalve het door haar bestreden onderdeel van het arrest van het Gerechtshof Amsterdam d.d. 15 februari 2024 te vernietigen en betreffende de verdere afhandeling te beslissen.

Deze schriftuur wordt ondertekend en ingediend door mr. O.F. Qane, kantoor houdende te (1011 RK) Amsterdam aan de Nieuwe Herengracht 15H, die hierbij verklaart tot deze ondertekening en indiening bepaaldelijk te zijn gevolmachtigd door verzoekster.

Amsterdam, 10 januari 2025

O.F. Qane, advocaat

Bij de bewijsvoering voor requirants opzet op moord betrekt het Hof aldus een vermeend van algemene bekendheid zijnd feit. Zo een feit van algemene bekendheid is elk gegeven dat ‘ieder van de rechtstreeks bij het geding betrokkenen geacht moet worden te kennen of die hij zonder noemenswaardige moeite uit algemeen toegankelijke bronnen kan achterhalen.’7. Het gaat daarbij in de regel om feiten waarvan ‘de juistheid redelijkerwijs niet voor betwisting vatbaar is.’8. Bijvoorbeeld feiten die te doen hebben met topografie,9. basale feiten over het functioneren van apparaten,10. basale kennis over de werking van verdovende middelen11. en feiten over grote internationale merken.12. Ook van algemene bekendheid is dat het voorhanden hebben van 25 blanco rijbewijzen niet anders dan door misdrijf kan zijn gebeurd.13. Feiten van algemene bekendheid zijn aldus vaak feitelijkheden die iedereen wel kent of in ieder geval met behulp van enkele zoekwoorden in zijn voorkeurszoekmachine of TomTom-applicatie kan vinden. Niet van algemene bekendheid is daarom dat een fiets afkomstig is uit enig misdrijf als deze in goede staat verkeert en een open slot heeft zonder sleutel,14. dat met 10 liter plantenvoeding 200 hennepplanten geteeld kunnen worden,15. dat een contactslot van een scooter met bouten is vastgemaakt en eerst kan worden verwijderd door de plastic kap van het voertuig los te schroeven16. of dat de bruto winstmarge van cocaïne en heroïne elkaar niet veel plegen te ontlopen.17.

Terug naar de onderhavige zaak. De vraag is hier hoe het door het Hof gestelde ‘feit van algemene bekendheid’ precies moet worden begrepen. Dat kan ons inziens namelijk op twee manieren.

Als het Hof dit feit aldus bezigt dat van algemene bekendheid is dat peilbakens exclusief worden gebruikt om doelwitten van liquidaties te lokaliseren, dan is dat oordeel niet begrijpelijk. De band tussen peilbakens en liquidaties is helemaal niet zo vanzelfsprekend. Er kunnen immers legio redenen zijn om iemands bewegingen in kaart te brengen. Denk aan een volgapplicatie om de pols van een kind om het terug te vinden wanneer het wegloopt. Of een ‘tag’ in de handtas van de partner die vermoedelijk vreemdgaat. Of een peilbaken onder een auto om de stashlocatie van de rivaliserende drugshandelorganisatie te achterhalen. In de ene situatie is het peilen van iemands locatie misschien ethischer en/of rechtmatiger dan in de andere, maar wat daar verder ook van zij; niet algemeen bekend is dat peilbakens exclusief worden gebruikt om subjecten van liquidaties te lokaliseren.

Als het niet zonder meer duidelijk is of een feit van algemene bekendheid is, behoort de rechter dat gegeven aan de orde te stellen op de zitting, opdat de verdediging zich daarover kan uitlaten.18. Dat is hier echter niet gebeurd. Het moge duidelijk zijn dat, gelet op de functie die het feit van algemene bekendheid in deze benadering vervult, de verdediging zich hier graag (nader) over had uitgelaten. Daarbij nemen wij in aanmerking dat de rechtbank in eerste aanleg — ter motivering van de gegeven vrijspraak — juist overwoog dat requirant niet de aanmerkelijke kans heeft aanvaard dat het peilbaken een rol zou spelen bij een moord. Dit impliceert dat de rechtbank niet van algemene bekendheid achtte dat het plaatsen van een peilbaken onder een auto altijd het doel heeft een beoogd liquidatieslachtoffer te traceren.

Dat oordeel van de rechtbank is overigens in lijn met andere feitenrechtspraak. Te wijzen valt bijvoorbeeld op het arrest van het Hof Arnhem-Leeuwarden van 28 oktober 2020, ECLI:NL:GHARL:2020:8688.19. Het ging in die zaak ook om de plaatsing van een peilbaken onder de auto van een liquidatieslachtoffer. Het Hof was — met eerder de rechtbank in de eerste aanleg — van oordeel dat het geplaatste peilbaken een bijdrage moet hebben geleverd aan de liquidatie, maar kon op basis van de bewijsmiddelen echter niet vaststellen dat de verdachte ook wist of moest weten dat het plaatsen van het peilbaken uiteindelijk de liquidatie van het slachtoffer tot doel had, zulks ondanks het feit dat de verdachte daarover zelf had gezwegen. Het Hof overwoog:

In deze benadering kan het gestelde ‘feit van algemene bekendheid’ derhalve om twee redenen niet bijdragen aan het bewijs van requirants opzet; (a) het kwalificeert niet als zodanig en (b) het is niet ter zitting ter sprake gebracht.

De tweede benadering van dit onderdeel van de bewijsvoering is dat het Hof bedoeld heeft te zeggen dat het een feit van algemene bekendheid is dat peilbakens kunnen worden gebruikt bij (onder meer) liquidaties. In dat geval is deze vaststelling op zichzelf echter niet redengevend voor het bewijs van requirants opzet.

Daarom komt het in beide gevallen aan op de vraag of het bewijs van opzet met weglating van het vermeende ‘feit van algemene bekend’ toereikend is gemotiveerd. Alsdan resteert de overweging van het Hof dat de verklaring van requirant dat hij geen weet zou hebben gehad van het doel om het slachtoffer te doden, volstrekt onaannemelijk wordt geacht ‘gelet op de hiervoor gedane vaststellingen en overwegingen omtrent de betrouwbaarheid van zijn verklaring’. Daarover het volgende.

Het Hof wijst in dit verband aldus terug naar hetgeen is overwogen omtrent ‘de betrouwbaarheid van de verklaring van requirant’. Kennelijk heeft het Hof dan het oog op hetgeen in paragraaf 4.4.8.3 (‘verklaring [verdachte]’) van het arrest is overwogen. In die overwegingen wijst het Hof ook weer terug naar ‘het voorgaande.’ Wij begrijpen het Hof daarom zo dat het voor de vaststelling van het bewijs van opzet, óók het overwogene in paragraaf 4.4.8.2. betrekt. Volledigheidshalve herhalen wij wat het Hof in die beide paragrafen heeft vastgesteld:

Het Hof heeft hier aldus geoordeeld dat requirant ergens tussen 6 en 11 december 2019 een baken heeft geplaatst, op 11 december 2019 het baken heeft omgewisseld en op 12 december 2019 het tweede baken heeft verwijderd.

Vooropgesteld wordt dat, zover de vaststelling dat requirant de eerste plaatsing tussen 6 en 11 december 2019 heeft gedaan aan de bewijsvoering bijdraagt, de bewezenverklaring reeds daarom ontoereikend gemotiveerd is. Het Hof heeft namelijk niet met voldoende precisie aangegeven waaraan het die omstandigheid heeft ontleend.21. Het enkele feit dat requirant op 11 december 2019 het baken snel wist te verwijderen, vormt immers onvoldoende grond voor de vaststelling dat hij dat baken op 6 december 2019 of in de tussenliggende periode ook onder de auto geplaatst heeft. Dit punt behoeft dus nadere motivering.

Maar wat er van het punt in het vorige randnummer verder zij, zien wij in de hiervoor geciteerde overwegingen overigens ook geen enkel aanknopingspunt om requirants wetenschap omtrent het (achterliggende) doel van zijn handelen vast te kunnen stellen. Op de keper beschouwd worden er enkel vaststellingen gedaan over het feitelijke gebruik van het peilbaken en wordt aan de hand daarvan de verklaring van requirant — inhoudende dat hij op 11 december 2019 het baken slechts verwijderd heeft — ongeloofwaardig geacht, in die zin dat hij eerder het baken al ‘geplakt’ heeft en hij op 11 december 2019 ook weer een nieuw baken onder de auto zou hebben aangebracht. De verklaring van requirant wordt door het Hof daarom als ongeloofwaardig terzijde geschoven.

Het is zo dat in bepaalde gevallen het uitblijven van een geloofwaardige verklaring — c.q. het afleggen van een ongeloofwaardige verklaring — gelijkgesteld kan worden met het uitblijven van een aannemelijke verklaring. De rechter mag bij zijn bewijsoordeel in aanmerking nemen dat de verdachte voor een omstandigheid die op zichzelf of in samenhang met de verdere inhoud van de bewijsmiddelen beschouwd redengevend kan worden geacht voor het bewijs van het aan hem tenlastegelegde feit, geen aannemelijke, die redengevendheid ontzenuwende verklaring heeft gegeven. Het afleggen van een onwaar gebleken verklaring betreft dan een omstandigheid die in de bewijsredenering van de rechter van belang is voor de redengevende betekenis die in het concrete geval aan de gebruikte bewijsmiddelen kan worden toegekend en om die reden in de bewijsmotivering wordt betrokken.22.

Het probleem is hier dus echter dat het Hof geen (andere) bewijsmiddelen heeft aangewezen die redengevend zijn voor het bewijs van wetenschap van requirant over het doel van het peilbaken. Immers is de vaststelling dat requirant — anders dan hij zelf heeft verklaard — het baken ook onder de auto heeft geplakt (en dus niet alleen heeft verwijderd), niet zonder meer redengevend voor het bewijs van zijn opzet op de dood van [slachtoffer]. Het Hof heeft ook overigens geen feiten en omstandigheden vastgesteld waaruit kan worden afgeleid dat requirant wist met welk doel hij zijn handelingen verrichtte.

Nu, zoals hiervoor al aan de orde kwam, peilbakens in ieder geval niet exclusief plegen te worden gebruik voor liquidaties — en daaruit dus evenmin (zonder meer) het bewijs van opzet kan worden afgeleid — is het bewezenverklaarde in zoverre ontoereikend gemotiveerd. Het bestreden arrest kan derhalve niet in stand blijven.

Wij grijpen in dit verband — ten overvloede — nogmaals terug op het hiervoor al aangehaalde arrest van het Hof Arnhem-Leeuwarden d.d. 28 oktober 2020, ECLI:NL:GHARL:2020:8688. In die zaak probeerde het Openbaar Ministerie het zwijgen van de verdachte — en dus het uitblijven van een (ontzenuwende) verklaring — in de bewijsvoering te doen betrekken. Het Hof ging daar echter niet in mee (onderstreping onzer hand — NvS & HB):

In de onderhavige zaak is dus in wezen hetzelfde aan de hand. Alle mogelijke bedenkingen bij het vermeend ongeloofwaardig door requirant verklaren ten spijt; van omstandigheden die zozeer redengevend zijn te achten voor het bewijs van hetgeen hem wordt verweten dat dit ongeloofwaardig verklaren wegens gebrek aan uitleg bij het bewijs kan worden betrokken, is hier in het geheel geen sprake. Zoals de raadsman van requirant het bij pleidooi treffend verwoordde:

Dat had ook voor het Hof in casu de eindconclusie moeten zijn. Het bestreden arrest kan derhalve niet in stand blijven.

Blijkens de hiervoor weergegeven overwegingen heeft het Hof geoordeeld dat in casu sprake was van gezamenlijke uitvoering door requirant en zijn medeverdachten en zodoende van een nauwe en bewuste samenwerking. Dat oordeel is echter onbegrijpelijk. Het Hof stelt immers vrijwel gelijktijdig vast dat requirant niet ‘lijflijk’ aanwezig was bij de feitelijke uitvoering van de moord (die bijna een uur ná de verwijdering van het peilbaken plaatsvond).

Dat zijn geleverde bijdrage essentieel zou zijn geweest voor het uit te voeren delict — wat daar verder van zij, zie verderop — zegt niets voor de gezamenlijkheid van de uitvoering. Dat requirant na het verwijderen van het baken ‘iets op een telefoon tikte’ is evenmin afdoende om tot een gezamenlijke uitvoering te komen. Wij wijzen in dat verband op 14 mei 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ9945, NJ 2014/510. In het in die zaak gecasseerde arrest leidde het Hof uit de bewijsmiddelen af dat de verdachte in kwestie actief betrokken was geweest bij het plannen en het uitvoeren van de daar tenlastegelegde overval, nu die verdachte:

Op grond hiervan was het Hof van oordeel dat de verdachte als medepleger betrokken was geweest bij de overval. Anders dan het Hof aldus had geoordeeld, kon volgens Uw Raad uit de gebezigde bewijsmiddelen echter niet zonder meer worden afgeleid dat de verdachte ‘actief betrokken is geweest bij het plannen en uitvoeren van de tenlastegelegde overval’ en ‘dusdanig betrokken is geweest bij zowel de planning als de uitvoering van het tenlastegelegde dat er sprake is van een bewuste en nauwe samenwerking en een gezamenlijke uitvoering’, nu het Hof ten aanzien van die actieve betrokkenheid bij die uitvoering niet méér had vastgesteld dan dat de verdachte tijdens de overval met [betrokkene 5] had gebeld.

Telefonisch contact met de pleger kan wel medeplegen opleveren wanneer de verdachte instructies aan de pleger geeft tijdens het uitvoeren van het feit (zie randnummer 6.6 van de conclusie van Spronken vóór HR 5 april 2016, NJ 2016/411, met verwijzing naar HR 30 juni 2015, ECLI:NL:HR:2015:1761). Daarvan lijkt in het onderhavige geval evenwel geen sprake te zijn. Het Hof heeft immers niet vast kunnen stellen wat requirant enige tijd vóór de moord op zijn telefoon tikte, laat staan dat vastgesteld is kunnen worden dat hij toen of tijdens de daadwerkelijke uitvoering van de moord aan (een van) de medeverdachte(n) relevante informatie over de te plegen aanslag heeft verschaft. Van een gezamenlijke uitvoering blijkt derhalve niet (zonder meer) uit de gebezigde bewijsvoering, zodat het bestreden arrest reeds om die onbegrijpelijk is, althans ontoereikend gemotiveerd is.

Ook voor het overige — de vaststelling van een gezamenlijke uitvoering weggedacht — is het oordeel van het Hof dat sprake is van medeplegen echter onbegrijpelijk.

Daarbij stellen wij voorop te onderkennen dat lijfelijke aanwezigheid of het ontbreken van een uitvoeringshandeling aan het aannemen van medeplegen niet noodzakelijkerwijs in de weg hoeft te staan.25. Het gaat dan — in de woorden van Hofstee — ‘om situaties waarbij de verdachte weliswaar niet deelneemt aan de daadwerkelijke uitvoering van het delict, maar wel een sturende of leidende rol heeft in de voorbereiding en de uitvoering ervan, daartoe het initiatief neemt of kennelijk het ‘brein’ is achter de feiten’?26.

Dat requirant zo een sturende of leidende rol heeft in de voorbereiding heeft gehad, daartoe het initiatief heeft genomen of het kennelijke ‘brein’ is achter de feiten, heeft het Hof niet vastgesteld. De handelingen die het Hof requirant in dit kader toeschrijft, zijn slechts het op 11 december 2019 aanbrengen en op 12 december 2019 (voorafgaand aan de moord) verwijderen van een peilbaken onder de auto van het slachtoffer. Deze handelingen zijn volgens het Hof ‘dermate essentieel en zitten zowel wat betreft tijd als plaats zo dicht op de handelingen van de feitelijke uitvoerders’, dat naar het oordeel van het Hof (toch) sprake is van medeplegen.

Zonder nadere motivering, die ontbreekt, is dat oordeel om meerdere redenen echter niet begrijpelijk.

Ten eerste ziet Hof kennelijk over het hoofd dat het verschaffen van inlichtingen — zoals over de locatie van een slachtoffer door plaatsing van een peilbaken — een gedraging oplevert die in de regel met medeplichtigheid in verband pleegt te worden gebracht. Medeplichtigheid onderscheidt zich van het medeplegen in die zin dat bij medeplichtigheid sprake is van hulp bij het plegen van een misdrijf en de medeplichtige niet — zoals de medepleger dat wel heeft — een min of meer gelijkwaardige positie bij het plegen van een misdrijf heeft. Waar het verwijt bij medeplegen zich concentreert op het gewicht van de intellectuele en/of materiële bijdrage aan het delict van de verdachte, is het kernverwijt bij medeplichtigheid het bevorderen en/of vergemakkelijken van een door een ander begaan misdrijf. Zo een medeplichtigheidsdaad kan onder omstandigheden tot medeplegen worden ‘opgewaardeerd’, maar dat behoeft dan wel een nauwkeurige motivering.

Vellinga noemt in dat verband bijvoorbeeld de situatie dat de verdachte bij het maken van de plannen tot het plegen van het misdrijf betrokken is geweest en hem louter uit een oogpunt van goede taakverdeling het faciliteren van de mogelijkheid om te vluchten is toegedacht dan wel anderszins uit de feiten kan worden opgemaakt dat hij een rol heeft gespeeld gelijkwaardig aan die van zijn mededaders, zoals bijvoorbeeld kan blijken uit verdeling van de buit tussen de verdachte en de mededaders in gelijke parten.27. Feitelijk is dan sprake geweest van vergelijkbare, inwisselbare rollen van de verdachten en is het om het even wie de uitvoerder wordt en wie hem daarbij faciliteert. De verdachten handelen volgens een vooringenomen plan, ter verwezenlijking van het gezamenlijk doel van de gemeenschappelijke onderneming.28.

In de onderhavige zaak heeft het Hof evenwel niets vastgesteld over de planvorming, laat staan dat is vastgesteld dat requirant bij het maken van die plannen betrokken is geweest. Zijn vastgestelde rol in de voorbereiding is en blijft aldus beperkt tot (een vorm van) het verschaffen van inlichtingen over de locatie van het slachtoffer door de plaatsing van een peilbaken. Niet gezegd kan worden dat deze faciliterende rol in de voorbereiding van een zodanig gewicht is geweest dat hiermee het ontbreken van een rol in de uitvoering wordt gecompenseerd. Het Hof overweegt weliswaar dat de bijdrage van requirant essentieel is geweest voor het uit te voeren delict, nu het voor het doden van een slachtoffer immers noodzakelijk is om te weten waar deze zich bevindt, maar dat gaat voor bijna iedere medeplichtigheidshandeling op. Een moordwapen, bijvoorbeeld, is ook heel essentieel voor een uit te voeren moord, doch (ook) de degene die dit wapen opzettelijk levert aan de uitvoerder transformeert niet zonder meer van medeplichtige tot medepleger. Dergelijke faciliterende gedragingen scheppen randvoorwaarden voor het uit te voeren misdrijf, maar daardoor is de kwalificatie medeplegen nog niet gerechtvaardigd.29. Het Hof heeft dat miskend.

Voor zover het Hof requirant in dit verband niet alleen de plaatsing van het baken toedicht, maar tevens vaststelt dat hij ‘al dan niet via een derde in nauwe verbinding stond met de uitvoerders’, is dat (eveneens) onbegrijpelijk. Dat die uitvoerders in beweging kwamen zodra requirant het baken had verwijderd, zegt enkel dat de opdrachtgever (c.q. tussenpersoon) kennelijk op de hoogte is van de verwijdering van het baken en daarop de uitvoerders aanstuurt. Hoe daaruit enig (nauw) contact — middellijk of onmiddellijk — tussen requirant en die uitvoerders kan worden afgeleid, is ons niet duidelijk. Wij wijzen er in dat verband bovendien op dat de verdediging ook heeft aangevoerd dat requirant geen informatie met de opdrachtgever heeft gedeeld, doch slechts degene was die het baken telkens verwijderde, waarna dit baken door de opdrachtgever niet meer te benaderen was, nu requirant logischerwijs — om zelf niet te kunnen worden gevolgd — de simcard verwijderde.30. Met andere woorden: de opdrachtgever hoefde helemaal niet door requirant te worden ingelicht over de verwijdering van het baken om te weten wanneer dit verwijderd was en de uitvoerders aan de gang konden gaan.

Verder is ook 's Hofs overweging dat de handelingen van requirant ‘zowel wat betreft tijd als plaats zo dicht op de handelingen van de feitelijke uitvoerders zitten dat sprake is van medeplegen’, onbegrijpelijk. Als het gaat om de voor het bewijs redengevende handeling — het plaatsen van het peilbaken — kan het Hof immers evident niet worden gevolgd in de opvatting dat deze ‘qua tijd en plaats’ dicht op de uitvoering zit. Het bewuste peilbaken is naar de vaststelling van het Hof immers een reeds een dag voor de moord onder de auto van het slachtoffer geplaatst, terwijl niet is vastgesteld dat requirant degene was die de gegevens van het baken uitlas en deze gegevens (kort vóór de moord) aan de uitvoerders heeft verstrekt. De hem wél verweten handeling — het ‘plakken’ van het baken — ligt aldus juist ver vóór de uitvoering van de moord.

Dat ligt anders voor de verwijdering van het baken, maar die handeling — en dat is de volgende onbegrijpelijkheid — kan bezwaarlijk aan het bewijs van medeplegen bijdragen. Het Hof overweegt dat hiermee de weg voor de schutters vrij is gemaakt doordat de opsporing wordt bemoeilijkt. Dat laatste kan zo zijn, maar deze gedraging bevordert de uitvoering van het feit natuurlijk niet (ergo: maakt voor de schutters ‘de weg niet vrij’). Het schieten op het slachtoffer wordt hierdoor immers niet makkelijker. Deze gedraging — die overigens met artikel 189 Sr een eigen strafbaarstelling kent — had in wezen ook (kort) ná de uitvoering van de moord kunnen plaatshebben. Om handelingen na de voltooiing van een feit tot medeplegen te transformeren gelden echter nóg zwaardere motiveringseisen.

Wij wijzen in dat verband op de casus in de zogeheten Rioolputmoord. Uw Raad vernietigde de veroordeling van een van de verdachten wegens medeplegen, omdat het Hof in de kern enkel had vastgesteld dat de verdachte een gesprek met het slachtoffer had aangeknoopt en hem had misleid over het doel van dat gesprek waartoe het slachtoffer naar een bepaalde plaats was gelokt, waardoor het voor de medeverdachte mogelijk was om het slachtoffer neer te schieten.31. A-G Harteveld meende in zijn voorafgaande conclusie echter dat het Hof de veroordeling wegens medeplegen voldoende had gemotiveerd. Hij wees er daarbij op dat het misleidende gesprek dat de verdachte met het slachtoffer voerde noodzakelijk was om de moord uiteindelijk te kunnen plegen. Aldus verstaan zou in de overwegingen van het Hof besloten liggen dat de gedragingen van de verdachte onderdeel uitmaakte van het vooringenomen moordplan, zodat vaststaat dat zij een wezenlijke bijdrage aan het delict heeft geleverd. Daarbij nam hij in aanmerking dat de verdachte wist van de hoed en de rand betreffende de verhoudingen en spanningen tussen de verschillende personen en de gemaakte plannen, alsook dat de verdachte na afloop van de moord had meegeholpen met het wissen van de sporen door het lijk van de plaats delict weg te voeren en dat zij zich op geen enkel moment van de gedragingen van de medeverdachten had gedistantieerd.32. Deze handelingen ná het strafbare feit achtte Uw Raad kennelijk evenwel niet voldoende zwaarwegend om aan te nemen dat er sprake was geweest van een bewuste en nauwe samenwerking. Dit dus ondanks het feit dat degene die de uitvoering van de moord opzettelijk faciliteerde, ook ná de moord nog inspanningen leverde om de opsporing ervan te bemoeilijken.

In lijn met dit arrest menen wij dat aan de verwijdering van het baken — dat dus slechts de opsporing heeft bemoeilijkt en niet de uitvoering van het feit heeft bevordert — voor het bewijs van medeplegen geen redengevende betekenis kan worden toegekend, althans dat deze gedraging geen materiele bijdrage aan het delict geleverd die (gecombineerd met de plaatsing van het baken) van een zodanig gewicht is dat alsnog van medeplegen kan worden gesproken.

Voor zover het Hof aldus bedoeld heeft te oordelen dat requirant, ondanks zijn lijfelijke afwezigheid tijdens de uitvoering, toch een zodanige bijdrage van gewicht aan de moord op [slachtoffer] heeft geleverd dat van medeplegen kan worden gesproken, is dat oordeel gezien het voorgaande onbegrijpelijk, althans ontoereikend gemotiveerd. Het bestreden arrest kan hierdoor niet in stand blijven.

De laatste alinea van het bestreden arrest luidt als volgt:

Ondergetekenden sloegen om twee redenen aan op de naam ‘A.E. Harteveld’ in deze passage. In de eerste plaats vanwege de gelijknamigheid van een Advocaat-Generaal bij het Parket bij Uw Raad. In de tweede plaats omdat deze griffier op geen enkele terechtzitting aanwezig was geweest,34. doch kennelijk wel bij de beraadslaging in raadkamer.

Een zoekslag op internet wees vervolgens uit dat er een ‘Anne Harteveld’ als forensisch adviseur bij het Hof werkzaam is.35. Op 1 mei 2024 hebben wij via het portaal van de Hoge Raad de vraag gesteld of de in het arrest genoemde A.E. Harteveld deze adviseur betreft en of zij in die hoedanigheid betrokken is geweest bij de beraadslaging. De Griffier bij Uw Raad heeft ons voor de beantwoording van die vraag verwezen naar het Hof. Daarop hebben wij conform de als bijlage aan deze schriftuur gehechte mailwisseling contact met het Hof gehad. Onze vraag is bij mail van 15 mei 2024 van mr. L. van Dijk, gerechtsjurist — in wiens tegenwoordigheid het arrest eveneens gewezen is — als volgt beantwoord:

Aan deze schriftuur is ook al het voorafgaande mailcontact met het Hof gehecht. Aan de authenticiteit en integriteit van die stukken hoeft in redelijkheid niet te worden getwijfeld (vgl. conclusie A-G Aben vóór HR 16 april 2024, ECLI:NL:HR:2024:592 (HR: verwijzing naar die conclusie A-G).

Bij ons kwam vervolgens de vraag op hoe de (niet duidelijk kenbare) betrokkenheid van een forensisch adviseur bij de totstandkoming van een arrest zich verhoudt tot (met name) artikel 6 EVRM. Daarover gaat dit middel. Tot onze verbazing is er over deze kwestie — voor zover wij konden nagaan — nog geen jurisprudentie van Uw Raad.

Wij vinden het belangrijk om op voorhand te vermelden dat dit middel zich niet in zijn algemeenheid richt op de praktijk dat (al dan niet juridisch) medewerkers in rechtbanken uiteenlopende administratieve, adviserende of voorbereidende rollen vervullen.36. Evenmin richt dit middel de pijlen op eventuele voorlichting van de zittingscombinatie door interne adviseurs voorafgaand aan de zitting. Dit middel richt zich zuiver op de (kennelijk) bestaande praktijk dat in de raadkamer, tussen de sluiting van het onderzoek en het wijzen van het vonnis/arrest, beraadslaagd wordt in aanwezigheid van en met ondersteuning door een persoon die in een adviserende rol nadere duiding geeft (of kan geven) aan de voorhanden bewijsmiddelen. Vanwege het feit dat deze persoon uitdrukkelijk een adviserende rol blijkt/schijnt te hebben, menen wij dat diens bijdrage van andere aard is dan de onderlinge, horizontale beraadslaging door rechters en hun griffier(s).37.

De rol van forensische medewerkers c.q. adviseurs38. in dit verband — en de invulling van die rol — leiden wij met name af uit het volgende artikel: R. de Roo e.a., ‘Forensisch adviseurs actief bij alle gerechten in Nederland: tijd voor een terugblik,’ EeR 2021/6, p. 234–239. Dit artikel is geschreven door zeven (al dan niet gewezen) forensisch adviseurs.

De auteurs omschrijven de rol van de forensisch adviseur aldus dat deze als generalist bij rechtbanken en gerechtshoven werkt, waar zij rechters en juridisch medewerkers in (complexe) strafzaken adviseert bij het begrijpen en logisch correct interpreteren van forensische rapporten. Hiervoor is een wetenschappelijke achtergrond (academische natuurwetenschappelijke bachelor met een master in de forensische wetenschappen) vereist.

Die adviserende rol wordt vervuld in de voorbereiding van strafzaken, gedurende de looptijd van het onderzoek ter terechtzitting — bijvoorbeeld het helpen met formuleren van vragen aan (als zodanig opgeroepen) getuigen-deskundigen — maar ook (tijdens de beraadslaging) in raadkamer. Daar ‘adviseert [zij] desgevraagd op forensisch gebied.’39. Eveneens kan zij ‘meelezen en adviseren over de correcte formuleringen van de forensische aspecten in het vonnis of arrest?’40.

Hoe ver dit advies kennelijk gaat (of kan gaan) blijkt uit de derde voorbeeldcasus die de auteurs in hun artikel schetsen:

Wij begrijpen deze casus aldus dat de forensisch adviseur ná de inhoudelijke behandeling advies geeft aan de zittingscombinatie over de interpretatie van forensisch bewijs. Immers; het gaat hier niet om nader te verrichten onderzoek omdat de zaaksofficier wil weten óf er inderdaad is geschoten vanuit een bepaalde hoek, maar het gaat om de stelling dat het zo is. Die stelling wordt dan betwist door de verdediging, vermoedelijk bij pleidooi. De forensisch adviseur attendeert de rechters in raadkamer vervolgens op de aannames die in rapporten zijn gedaan, de bewijskracht van de conclusies en op eventueel gevaar voor denkfouten. De rechters bepalen uiteindelijk — door een combinatie van forensisch én overig bewijs — in hoeverre zij meegaan met de zienswijze van de officier.

Deze casus wordt in genoemd artikel besproken onder de tussenkop ‘grenzen aan forensische advisering’ Deze subparagraaf wordt afgesloten met de volgende slotsom:

Er zouden uiteraard geen ‘grenzen’ ‘bewaakt’ hoeven te worden als het zou gaan om advies voorafgaand aan de inhoudelijke behandeling. Als de forensisch adviseur zou aangeven dat er een bepaalde dubieuze slotsom wordt getrokken in een proces-verbaal of deskundigenverslag, of dat bepaalde forensische onderzoeksresultaten op een bepaalde manier geïnterpreteerd dienen te worden, kan de rechter dit simpelweg aan de orde stellen tijdens de inhoudelijke behandeling, zodat ook de andere partijen zich daarover kunnen uitlaten.

Deze — ons inziens: verstrekkende — rol van forensische adviseurs kunnen wij overigens uit weinig meer afleiden dan uit voornoemd artikel, waarin zij — in de kern genomen — hun eigen functie uitleggen. Die ‘functie’ wordt verder nog omschreven en besproken in een WODC-rapport over het College van Gerechtelijke Deskundigen43., maar slechts terloops. Uit dat rapport blijkt dat zij per gerecht anders gepositioneerd kunnen zijn. Hun rol wordt als ‘informerend’ geduid. Zij ‘helpen misverstanden voorkomen,’44. aldus het rapport.

Uit dat rapport blijkt wel waarom het toch niet geheel verbazingwekkend is dat Uw Raad kennelijk nog niet eerder de kans heeft gehad om zich uit te laten over de rol en positie van forensisch medewerkers in het strafproces. Deze ‘functie’ is in 2012 ontstaan, als proef, maar uit het WODC-rapport, dat van 2020 dateert, blijkt dat overige procespartijen niet altijd van het bestaan ervan op de hoogte zijn. Wij citeren een door het WODC geïnterviewde officier van justitie (onze nadruk — NvS & HB):