HR, 18-09-2012, nr. 10/05114 J

Het Gerechtshof te Arnhem heeft bij arrest van 20 oktober 2010 het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk verklaard in zijn hoger beroep.

De Advocaat-Generaal bij het Hof te Arnhem, mr. J.E. van Spanje, heeft cassatie ingesteld. Namens het Openbaar Ministerie heeft mr. L. Plas, plaatsvervangend Advocaat-Generaal bij het Ressortsparket te Arnhem, een schriftuur ingezonden, houdende één middel van cassatie.

Het middel klaagt dat het oordeel van het Hof dat geen sprake is van een schriftuur houdende grieven als bedoeld in art. 410, eerste lid, Sv op een onjuiste rechtsopvatting berust en dat het Hof het Openbaar Ministerie derhalve ten onrechte niet-ontvankelijk heeft verklaard in zijn hoger beroep.

De door het Openbaar Ministerie ingediende appelschriftuur van 29 maart 2010 houdt, voor zover hier relevant, het volgende in:

Het Hof heeft omtrent de ontvankelijkheid van het hoger beroep in de bestreden uitspraak het volgende overwogen:

Het middel stelt de vraag aan de orde of onder een "schriftuur, houdende grieven" als bedoeld in art. 410 Sv ook kan worden verstaan de schriftuur waarin wordt bepleit dat na wijziging van de tenlastelegging in hoger beroep - in die zin dat een subsidiair feit wordt toegevoegd - op basis van de voorhanden zijnde bewijsmiddelen geen vrijspraak maar een bewezenverklaring dient te volgen, hetgeen tevens moet leiden tot oplegging van een hogere dan de in eerste aanleg opgelegde straf. Kan in dat geval worden gezegd dat de appelschriftuur grieven bevat tegen het vonnis waarvan beroep? Moet de appelschriftuur eigenlijk wel grieven tegen het beroepen vonnis bevatten?

Alvorens nader op deze vragen en het middel in te gaan, lijkt het mij zinvol iets te zeggen over art. 410 Sv en de functie van het rechtsmiddel van hoger beroep na de intrede van het stelsel van 'voortbouwend appel', en over de wettelijke mogelijkheid van wijziging van de tenlastelegging.

De meerwaarde van het hoger beroep is volgens Corstens onder meer hierin gelegen dat uit de confrontatie van het vonnis in eerste aanleg met de bevindingen van de appelrechter de 'waarheid' scherper dan in eerste aanleg naar voren kan komen.1. Met betrekking tot de strafzaak vindt in hoger beroep in beginsel een nieuw feitelijk onderzoek op de terechtzitting plaats. Bij dit onderzoek in de appelfase kunnen nader bekend geworden gegevens worden betrokken en in eerste aanleg begane verzuimen en vergissingen - ook die welke door het Openbaar Ministerie zijn begaan2. - worden hersteld. Vandaar dat een in eerste aanleg door het Openbaar Ministerie gevorderde vrijspraak in hoger beroep plaats kan maken voor een vordering die tot veroordeling strekt.3.

In 2006 is het stelsel van het zogenoemde "voortbouwend appel" ingevoerd. Dit stelsel komt tot uitdrukking in onder meer art. 410, eerste lid, Sv in verbinding met art. 415, tweede lid, Sv. Beide artikelen zijn ingevolge art. 488 Sv ook van toepassing op de verdachte die, zoals verzoeker, ten tijde van het begaan van het feit de leeftijd van achttien jaren nog niet heeft bereikt.

Artikel 410, eerste lid, Sv luidt:

En art. 415, tweede lid, Sv zegt:

Met het voorschrift van art. 410 Sv worden twee belangen gediend: (i) het stelt de verdachte en het Openbaar Ministerie in staat om tijdig kennis te nemen van elkaars grieven, waardoor zij zich beter kunnen voorbereiden op het geding in hoger beroep, en (ii) het kan de doelmatigheid van het onderzoek in hoger beroep bevorderen.4. Uit het bepaalde in art. 415, tweede lid, Sv kan worden afgeleid dat het vonnis in eerste aanleg (in samenhang met de daaraan ten grondslag liggende behandeling van de strafzaak ter terechtzitting) het vertrekpunt voor de appelrechter vormt. Het 'voortbouwend appel' betreft immers vooral de overwegingen en beslissingen van de rechter in eerste aanleg waartegen door de verdediging en/of het Openbaar Ministerie door middel van grieven bezwaar wordt gemaakt.5. De appelrechter heeft dus zijn aandacht in het bijzonder te richten op de door de procespartijen geformuleerde grieven tegen het vonnis waarvan beroep.

De wet verbindt overigens geen sanctie aan het verzuim van het Openbaar Ministerie (tijdig) een appelschriftuur in te dienen. Het is aan het oordeel van het Hof overgelaten of het aan een dergelijk verzuim al dan niet een consequentie verbindt. Zo heeft het Hof de discretionaire bevoegdheid hetzij het Openbaar Ministerie in het ingestelde hoger beroep zonder nader onderzoek niet-ontvankelijk te verklaren, hetzij (als het belang van het appel dat meebrengt) de strafzaak ter terechtzitting te behandelen.

Hoe nu als er wel (tijdig) een schriftuur is ingediend, maar daarin de grieven tegen het beroepen vonnis ontbreken? Naar algemeen wordt aangenomen stelt artikel 410, eerste lid, Sv enkel als materiële eis dat de appelschriftuur grieven tegen het beroepen vonnis in eerste aanleg bevat. Nadere materiële eisen waaraan die schriftuur dient te voldoen, worden in die bepaling niet gesteld en kunnen uit de geschiedenis van deze bepaling6. niet worden afgeleid, aldus de Hoge Raad in zijn arrest van 19 juni 2007, LJN AZ1702, NJ 2007/626 (rov. 3.5.1) m.nt. Mevis. Wel ligt het volgens de Hoge Raad in de rede aan de formulering van de grieven geen hoge eisen te stellen, nu de appelschriftuur ook door de verdachte zelf kan worden ingediend en die schriftuur aan belang heeft gewonnen door de mogelijkheid om daarin - met consequenties voor de aan te leggen maatstaf - getuigen en deskundigen op te geven. Daarbij past de kanttekening - zo vervolgt de Hoge Raad - dat in gevallen waarin alleen een verkort vonnis beschikbaar is, het formuleren van grieven tegen de bewijsvoering dan wel de verwerping van bewijsverweren niet goed mogelijk is. Er moet wel sprake zijn van een appelschriftuur in de zin van art. 410 Sv. Als zodanig kan niet worden aangemerkt een formulier "opgave van bezwaren" waarop slechts een vakje is aangekruist inhoudend dat het hoger beroep is gericht tegen de vrijspraak van het ten laste gelegde (HR 15 februari 2011, LJN BQ1195). Maar wanneer in de appelschriftuur niet met zoveel woorden grieven zijn geformuleerd, doch wel een opgave van een of meer getuigen of deskundigen wordt gedaan, mag volgens de Hoge Raad de rechter aannemen dat is voldaan aan het voor de appelschriftuur geldende vereiste dat zij de grieven tegen het beroepen vonnis bevat.7. Voor zover ik aan de hand van de op dit onderwerp toegesneden rechtspraak van de Hoge Raad heb kunnen nagaan, geldt deze relativering van dat vereiste in gelijke mate voor zowel de verdachte als voor het Openbaar Ministerie. Het is dus niet zo dat de eisen die aan de formulering van de grieven worden gesteld zwaarder worden aangezet voor het Openbaar Ministerie vanwege de professionaliteit die aan deze procespartij toegedicht kan worden. Een onderscheid met die strekking zou zich, lijkt mij, ook niet wel verdragen met de hierboven weergegeven overwegingen van HR 19 juni 2007, LJN AZ1702, NJ 2007/626.

Hoewel de functie van het hoger beroep door het 'voortbouwend appel' in zoverre is veranderd, dat het onderzoek ter terechtzitting niet standaard ambtshalve in volle omvang plaatsvindt en een beperkt, aanvullend karakter heeft gekregen, neemt dit niet weg dat het hoger beroep een zelfstandige rechtsgang is en dat de appelrechter op onderdelen van het beroepen vonnis ambtshalve tot een ander oordeel kan komen dan de rechter in eerste aanleg.8. Voorts heeft de appelrechter een eigen verantwoordelijkheid in het geven van een eindoordeel omtrent alle formele en materiële vragen die in de artikelen 348 en 350 Sv besloten zijn. In dat opzicht biedt de behandeling van de zaak in hoger beroep op alle bewijsrechtelijke punten een herkansing aan de procespartijen.9. Verder heeft het 'voortbouwend appel' geen wijziging gebracht in de mogelijkheid van het Openbaar Ministerie om in hoger beroep een wijziging van de tenlastelegging te vorderen en (vanzelfsprekend) evenmin in de mogelijkheid die de verdediging vervolgens heeft om zich over die vordering uit te laten en, indien de vordering wordt toegewezen, zich tegen de gewijzigde tenlastelegging te verdedigen.10.

De mogelijkheid voor het Openbaar Ministerie om wijziging van de tenlastelegging te vorderen, berust op art. 313, eerste lid, Sv. In het verleden was voor deze vordering slechts strafvorderlijke ruimte tot aan het requisitoir in eerste aanleg. De "Wet vormverzuimen"11., in werking getreden op 2 november 1996, heeft deze beperking echter opgeheven. Sindsdien kan de tenlastelegging op vordering van het Openbaar Ministerie ook na dat requisitoir en zelfs nog in hoger beroep worden gewijzigd. De gedachte die hierachter ligt is dat het Openbaar Ministerie zo lang mogelijk in de gelegenheid wordt gesteld om fouten of omissies in de tenlastelegging te herstellen en in voorkomende gevallen een technische vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging te voorkomen. Met deze wetswijziging is naar het inzicht van de wetgever het doel van het strafproces - te weten de materiële waarheidsvinding - gediend.12. Zo wordt in de Memorie van Toelichting bij het wetsontwerp dat heeft geleid tot de 'Wet vormverzuimen' opgemerkt:13.

Ik keer terug naar de onderhavige zaak. Het Hof heeft geoordeeld dat de door de Officier van Justitie ingediende appelschriftuur geen stellige en duidelijke klacht bevat waarin concrete bezwaren tegen (een onderdeel van het) vonnis van de Rechtbank worden opgegeven, waardoor er geen sprake is van een schriftuur houdende grieven als bedoeld in art. 410, eerste lid, Sv.

Blijkens de ingediende appelschriftuur wordt bezwaar gemaakt tegen de vrijspraak van de Rechtbank met betrekking tot een onderdeel van de tenlastelegging en de hoogte van de opgelegde straf, en wordt uitgebreid bepleit dat en waarom naar het oordeel van het Openbaar Ministerie op grond van de aanwezige bewijsmiddelen wel een bewezenverklaring en een hogere straf moet volgen, zij het na wijziging van de tenlastelegging. De vraag die opkomt - en door het Hof ontkennend wordt beantwoord - is of hiermee een (concrete) grief is ingediend tegen het vonnis van de Rechtbank. Gesteld zou immers kunnen worden dat, uitgaande van de omstandigheid dat de tenlastelegging ten tijde van het vonnis waartegen hoger beroep is ingesteld nog niet gewijzigd was, de appelschriftuur geen grief bevat tegen dat vonnis als zodanig.

Ik meen echter dat zowel in de wordingsgeschiedenis van de 'Wet stroomlijnen hoger beroep' en die van de 'Wet vormverzuimen' als in de rechtspraak van de Hoge Raad voldoende aanknopingspunten kunnen worden gevonden die tot de conclusie leiden dat de in de onderhavige zaak ingediende appelschriftuur als een "schriftuur, houdende grieven" in de zin van art. 410 Sv kan worden aangemerkt. Ik vat de argumenten daarvoor nog even samen. Het ligt in de rede aan de formulering van de grieven geen hoge eisen te stellen. Zelfs als er geen appelschriftuur is ingediend, hoeft dat nog niet te leiden tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie in het hoger beroep. In de onderhavige appelschriftuur is hoe dan ook bezwaar gemaakt tegen de vrijspraak en de strafoplegging van de rechter in eerste aanleg. De wijziging van de tenlastelegging die nodig is om te komen tot een bewezenverklaring op grond van de aanwezige bewijsmiddelen, vindt haar rechtvaardiging in de waarheidsvinding. Het aan de dag brengen van de waarheid staat voorop en wordt in de optiek van de wetgever gediend door toe te staan dat de tenlastelegging na het requisitoir in hoger beroep wordt gewijzigd. Bovendien wordt door de omstandigheid dat reeds bij appelschriftuur van het Openbaar Ministerie blijkt van een ter terechtzitting in hoger beroep te vorderen wijziging van de tenlastelegging, recht gedaan aan het belang dat de wetgever hecht aan het zo vroeg mogelijk naar voren brengen van de grieven.

Ik kom tot de slotsom dat het oordeel van het Hof - dat er geen sprake is van een "schriftuur, houdende grieven" zoals bedoeld in art. 410, eerste lid, Sv - van een onjuiste rechtsopvatting omtrent het in dat artikellid bepaalde getuigt. Dat betekent dat 's Hofs verklaring van niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie in het hoger beroep geen draagvlak in dat oordeel kan vinden.

Het middel is terecht voorgesteld.

Ambtshalve wijs ik op het volgende. Op de verdachte is het strafrecht voor jeugdigen toegepast. Op 1 november 2010 is beroep in cassatie ingesteld. De Hoge Raad zal uitspraak doen nadat sedertdien meer dan zestien maanden zijn verstreken. Dat brengt mee dat de redelijke termijn als bedoeld in art. 6, eerste lid, EVRM is overschreden.14. Gelet op de verklaring tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie in zijn hoger beroep, behoeft aan deze overschrijding geen rechtsgevolg te worden verbonden.

Overige gronden waarop de Hoge Raad gebruik zou moeten maken van zijn bevoegdheid de bestreden uitspraak ambtshalve te vernietigen, heb ik niet aangetroffen.

Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing van de zaak naar het Gerechtshof te Arnhem.