HvJ EU, 03-10-2019, nr. C-18/18

Opgemerkt zij dat artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 de lidstaten verbiedt om onder meer aan dienstverleners op het gebied van informatieopslag een algemene verplichting op te leggen om toe te zien op de informatie die zij opslaan, of om actief te zoeken naar feiten of omstandigheden die op onwettige activiteiten duiden. Voorts blijkt uit de rechtspraak dat die bepaling er met name aan in de weg staat dat een hostingprovider wiens gedrag binnen de perken blijft van dat van een als tussenpersoon optredende dienstverlener ertoe wordt verplicht toezicht te houden op alle9. of nagenoeg alle10. gegevens van alle gebruikers van zijn dienst om elke toekomstige inbreuk te voorkomen.

Indien een lidstaat, in strijd met deze bepaling, door middel van een rechterlijk bevel een algemene toezichtverplichting kon opleggen aan een hostingprovider, zou het gevaar kunnen bestaan dat die dienstverlener de hoedanigheid van als tussenpersoon optredende dienstverlener en de ermee gepaard gaande immuniteit verliest. De rol van een hostingprovider die een algemeen toezicht uitoefent, zou immers niet meer neutraal zijn. De activiteit van die dienstverlener zou niet langer technisch, automatisch en passief van aard zijn, hetgeen zou betekenen dat hij kennis heeft van de opgeslagen gegevens en er controle op uitoefent.

Bovendien kan, zelfs indien er van een dergelijk gevaar geen sprake zou zijn, een hostingprovider die een algemeen toezicht uitoefent, in beginsel aansprakelijk worden gesteld voor elke onwettige activiteit of informatie, zonder dat de in artikel 14, lid 1, onder a) en b), van die richtlijn gestelde voorwaarden effectief zijn vervuld.

Het is juist dat artikel 14, lid 1, onder a), van richtlijn 2000/31 de aansprakelijkheid van een als tussenpersoon optredende dienstverlener afhankelijk stelt van het feit dat de dienstverlener daadwerkelijk kennis heeft van de onwettige activiteit of informatie. Als wordt uitgegaan van een algemene toezichtverplichting, zou echter kunnen worden aangenomen dat die als tussenpersoon optredende dienstverlener per definitie kennis krijgt van de onrechtmatige aard van activiteiten of informatie, zodat hij de betreffende informatie moet verwijderen of de toegang ertoe onmogelijk moet maken, zonder dat hij beseft dat er sprake is van onrechtmatige inhoud.(11) De logica achter de relatieve immuniteit inzake de aansprakelijkheid voor de door een als tussenpersoon optredende dienstverlener opgeslagen informatie zou derhalve systematisch worden omgekeerd, wat afbreuk zou doen aan het nuttig effect van artikel 14, lid 1, van richtlijn 2000/31.

Samenvattend kan worden gesteld dat de rol van een hostingprovider die een dergelijk algemeen toezicht uitoefent, niet meer neutraal zou zijn, aangezien zijn activiteit niet langer technisch, automatisch en passief van aard zou zijn, hetgeen zou betekenen dat hij kennis heeft van de opgeslagen gegevens en er controle op uitoefent. Bijgevolg kan de uitvoering van een algemene toezichtverplichting die aan een hostingprovider wordt opgelegd bij een — krachtens artikel 14, lid 3, van richtlijn 2000/31 principieel toelaatbaar — rechterlijk bevel, ertoe leiden dat artikel 14 van die richtlijn op die dienstverlener niet van toepassing is.

Uit artikel 14, lid 3, juncto artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 leid ik dus af dat een verplichting die bij een rechterlijk bevel wordt opgelegd aan een als tussenpersoon optredende dienstverlener er niet toe kan leiden dat diens rol met betrekking tot alle of nagenoeg alle opgeslagen informatie niet langer neutraal is in de in het vorige punt bedoelde zin.

Zoals in overweging 47 van richtlijn 2000/31 staat te lezen, geldt het in artikel 15, lid 1, van die richtlijn vastgestelde verbod om algemene verplichtingen op te leggen niet voor toezichtverplichtingen in speciale gevallen. Uit de bewoordingen van artikel 14, lid 3, ervan blijkt immers dat een hostingprovider ertoe kan worden verplicht een inbreuk te voorkomen wat, zoals de Commissie stelt, logischerwijs een zekere vorm van toekomstig toezicht inhoudt, zonder dat daarbij sprake is van een algemene toezichtverplichting.12. Artikel 18 van de richtlijn vereist bovendien dat de lidstaten ervoor zorgen dat hun nationale wetgeving op het gebied van diensten van de informatiemaatschappij voorziet in rechtsgedingen waarbij snel maatregelen kunnen worden getroffen om met name te verhinderen dat de betrokken belangen verder worden geschaad.

Voorts blijkt uit het arrest L'Oréal e.a.13. dat een hostingprovider ertoe kan worden verplicht om maatregelen te treffen die bijdragen tot het voorkomen van nieuwe inbreuken van dezelfde aard door dezelfde gebruiker.

In dat arrest heeft het Hof niet enkel de bepalingen van richtlijn 2000/31 uitgelegd, maar ook die van richtlijn 2004/48/EG14.. Daarbij heeft het Hof een toezichtverplichting vastgesteld in overeenstemming met de vereisten van die richtlijnen, in tegenstelling tot de door artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 verboden verplichting van actief toezicht op alle of nagenoeg alle gegevens om elke toekomstige inbreuk te voorkomen.15. Ongeacht de specifieke context van het arrest L'Oréal e.a.16. en de verwijzingen naar richtlijn 2004/48, hebben de overwegingen van dat arrest met betrekking tot de verplichtingen van leveranciers van ‘host’-diensten — die, naargelang van de algemene of niet-algemene aard ervan, al dan niet in overeenstemming zijn met het Unierecht — een horizontaal karakter en kunnen ze derhalve in casu worden toegepast.

Met het oog op het voorkomen van toekomstige inbreuken kan een hostingprovider er derhalve bij rechterlijk bevel toe worden verplicht onrechtmatige informatie te verwijderen die nog niet verspreid is op het ogenblik dat dit bevel wordt uitgevaardigd, zonder dat de verspreiding van die informatie hem opnieuw en afzonderlijk ten opzichte van de oorspronkelijke vordering tot verwijdering ter kennis wordt gebracht.

Opdat geen sprake zou zijn van een algemene verplichting moet, zoals lijkt voort te vloeien uit het arrest L'Oréal e.a.17., een toezichtverplichting aan bijkomende eisen voldoen, namelijk betrekking hebben op inbreuken van dezelfde aard door dezelfde gebruiker op dezelfde rechten, in dat geval merkenrechten.

Daaruit leid ik af dat actief toezicht in een speciaal geval niet onverenigbaar is met richtlijn 2000/31, in tegenstelling tot actief toezicht dat niet op het speciale geval van een inbreuk gericht is.

In mijn conclusie in de zaak Mc Fadden18., die betrekking had op een aanbieder van toegang tot een communicatienetwerk zoals bedoeld in artikel 12 van richtlijn 2000/31, heb ik op basis van de voorbereidende werkzaamheden van die richtlijn in dezelfde zin aangegeven dat een verplichting slechts kan worden geacht op een speciaal geval van toepassing te zijn, als ze begrensd is wat het voorwerp en de duur van het toezicht betreft.

Die abstract geformuleerde algemene vereisten lijken mij toepasbaar op omstandigheden als die in het hoofdgeding, ondanks het feit dat bij de overeenkomstige toepassing, op hostingproviders zoals Facebook Ireland, van de overwegingen inzake de toezichtverplichting met betrekking tot aanbieders van toegang tot een communicatienetwerk zoals het internet, er rekening mee moet worden gehouden dat die als tussenpersoon optredende dienstverleners een verschillende rol spelen. In het geval van een hostingprovider zoals Facebook Ireland, bijvoorbeeld, lijkt de inhoud van diens site het geheel van de opgeslagen gegevens te zijn, terwijl voor een aanbieder van toegang tot het internet die inhoud slechts een fractie van de meegedeelde gegevens uitmaakt. Bijgevolg verschillen de aard en de intensiteit van de betrokkenheid van een dergelijke hostingprovider bij de verwerking van de digitale inhoud aanzienlijk van die van een aanbieder van toegang tot het internet. Zoals de Commissie opmerkt, is een hostingprovider beter toegerust om maatregelen te nemen om onrechtmatige informatie op te sporen en te verwijderen dan een aanbieder van toegang.

Bovendien weerspiegelt de eis in verband met de beperking in de tijd van een toezichtverplichting meerdere arresten van het Hof.19. Ook al blijkt uit de rechtspraak dat de beperking in de tijd van een bij een rechterlijk bevel opgelegde verplichting veeleer betrekking heeft op de problematiek van de algemene beginselen van het Unierecht20., dan nog ben ik van mening dat een verplichting tot permanent toezicht moeilijk te verenigen is met het concept van een verplichting die in een speciaal geval in de zin van overweging 47 van richtlijn 2000/31 van toepassing is.

Bij de beoordeling of een toezichtverplichting een gericht karakter heeft, moet derhalve rekening worden gehouden met de duur van het toezicht, evenals met de verduidelijkingen over de aard van de betreffende inbreuken, over de dader en over het voorwerp ervan. Al die factoren zijn onderling afhankelijk en met elkaar verbonden. Met het oog op beantwoording van de vraag of een bevel in overeenstemming is met het in artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 vastgestelde verbod, moeten zij dus globaal worden beoordeeld.

Samenvattend kan met betrekking tot dit deel van mijn analyse ten eerste worden gesteld dat uit artikel 14, lid 3, juncto artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 blijkt dat een verplichting die bij een rechterlijk bevel wordt opgelegd aan een als tussenpersoon optredende dienstverlener er niet toe kan leiden dat diens rol met betrekking tot alle of nagenoeg alle opgeslagen informatie niet langer gewoon technisch, automatisch en passief van aard is, hetgeen zou betekenen dat hij kennis heeft van die informatie en er controle op uitoefent.21.

Ten tweede is actief toezicht in een speciaal geval niet onverenigbaar met richtlijn 2000/31, in tegenstelling tot actief toezicht dat niet op het speciale geval van een inbreuk gericht is.22.

Ten derde moet bij de beoordeling of een toezichtverplichting een gericht karakter heeft, rekening worden gehouden met de duur van het toezicht, evenals met de verduidelijkingen over de aard van de betreffende inbreuken, over de dader en over het voorwerp ervan.23.

In het licht van die overwegingen dienen de persoonlijke en de materiële omvang te worden beoordeeld van de toezichtverplichting van een dienstverlener die een sociaalnetwerksite exploiteert. Die verplichting komt in casu neer op het opsporen en identificeren, in de opgeslagen inhoud, van informatie die identiek is aan de informatie die door de aangezochte rechterlijke instantie als onrechtmatig is aangemerkt, alsook op het opsporen en identificeren van daarmee overeenstemmende informatie.

Thans zal ik mij buigen over de twijfel van de verwijzende rechter over de territoriale omvang van een verplichting tot verwijdering van informatie. Die twijfel heeft in wezen betrekking op de vraag of een hostingprovider ertoe kan worden verplicht inhoud die krachtens het nationale recht van een lidstaat als onwettig is aangemerkt, niet enkel te verwijderen op het niveau van die lidstaat, maar wereldwijd.

Om te beginnen exploiteert Facebook Ireland, als dochteronderneming van Facebook, uitsluitend voor gebruikers buiten de Verenigde Staten en Canada een elektronisch platform. Dat lijkt er echter niet aan in de weg te staan dat de via dat platform verspreide informatie wereldwijd wordt verwijderd. Facebook Ireland betwist immers niet dat zij een dergelijke verwijdering wereldwijd kan verzekeren.

Er moet echter op worden gewezen dat de Uniewetgever de materiële regels op het gebied van inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en de persoonlijkheidsrechten, waaronder smaad, niet heeft geharmoniseerd.29. Voorts heeft hij, bij gebreke van overeenstemming op het niveau van de Unie30., evenmin de collisieregels ter zake geharmoniseerd.31. Om kennis te nemen van vorderingen wegens smaad baseert elke rechterlijke instantie van de Unie zich dus op de wet die van toepassing is op grond van de nationale collisieregels.

De situatie die in het hoofdgeding aan de orde is, verschilt a priori van die welke het vertrekpunt vormde voor mijn analyse betreffende de territoriale werkingssfeer van de verwijdering van resultaten van een zoekmachine in de zaak Google (Territoriale werkingssfeer van de verwijdering van koppelingen)32., waarnaar Facebook Ireland en de Letse regering verwijzen. Die zaak betreft richtlijn 95/46/EG33., die op het niveau van de Unie bepaalde materiële regels inzake gegevensbescherming harmoniseert. Met name op grond van het feit dat de regels ter zake geharmoniseerd zijn, heb ik geconcludeerd dat een dienstverlener de resultaten dient te verwijderen die worden weergegeven na een zoekopdracht die is uitgevoerd, niet enkel vanuit één lidstaat, maar vanuit een plaats in de Unie.34. Desalniettemin heb ik in mijn conclusie in die zaak niet uitgesloten dat er situaties kunnen zijn waarin het belang van de Unie toepassing van de bepalingen van die richtlijn buiten het grondgebied van de Unie vereist.35.

Wat inbreuken inzake smaad betreft, zou het opleggen in een lidstaat van een verplichting om bepaalde informatie wereldwijd, voor alle gebruikers van een elektronisch platform, te verwijderen wegens de onwettigheid van die informatie volgens een toepasselijke wet, ertoe leiden dat de vaststelling van het onwettige karakter van de informatie gevolgen teweegbrengt in andere staten. Met andere woorden, de vaststelling van het onwettige karakter van de betreffende informatie zou zich uitstrekken tot het grondgebied van die andere staten. Het is echter niet uitgesloten dat die informatie, volgens de wetten die krachtens de nationale collisieregels van die staten van toepassing zijn, wettig kan worden geacht.

Zoals blijkt uit het debat tussen de belanghebbenden, weerspiegelt de aarzeling om dergelijke extraterritoriale gevolgen aan rechterlijke bevelen toe te kennen het standpunt van Facebook Ireland en dat van de Letse, de Portugese en de Finse regering. Daarnaast lijken die belanghebbenden, met uitzondering van de Portugese regering, eveneens twijfels te hebben bij de territoriale omvang van de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van een lidstaat. In wezen lijken zij ervan uit te gaan dat een rechter van een lidstaat, in het kader van een bevel aan een hostingprovider, geen uitspraak kan doen over de verwijdering van inhoud buiten het grondgebied van die lidstaat. Derhalve moeten nu die twee vragen inzake de territoriale omvang van een verplichting tot verwijdering en de reikwijdte van de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van een lidstaat worden onderzocht. Ik zal eerst ingaan op de vraag betreffende de bevoegdheid, die in de regel voorafgaat aan de vraag ten gronde.

De bevoegdheid om uitspraak te doen over rechterlijke bevelen wordt niet geregeld in richtlijn 2000/31. Zoals blijkt uit het arrest eDate Advertising e.a.36., kan iemand die zich benadeeld acht omdat inbreuk zou zijn gemaakt op zijn persoonlijkheidsrechten ten gevolge van op een website gepubliceerde inhoud, echter beroep instellen bij de krachtens verordening (EU) nr. 1215/201237. bevoegde gerechten van de lidstaten. Terwijl de collisieregels op het gebied van smaad niet geharmoniseerd zijn op het niveau van de Unie, zijn de bevoegdheidsregels dat immers wel.

In dat verband moet worden opgemerkt dat de bevoegdheidsregels van verordening nr. 1215/2012 eveneens van toepassing zijn op gedingen inzake de verwijdering van online geplaatste beledigende inhoud.38. Daarenboven is het in casu van weinig belang dat een dergelijke vordering niet tegen een auteur van de online geplaatste inhoud is gericht, maar tegen een hostingprovider. Gelet daarop zal ik het Hof niet voorstellen om de prejudiciële vragen te herformuleren, aangezien enkel de belanghebbenden twijfels hebben over de territoriale omvang van de bevoegdheid. Niettemin wil ik hieromtrent een paar opmerkingen maken.

Volgens het arrest eDate Advertising e.a.39. kan iemand die zich benadeeld acht, zich met name wenden tot de gerechten van de lidstaat waar hij het centrum van zijn belangen heeft. Die gerechten zijn bevoegd om uitspraak te doen over alle berokkende schade. In casu blijkt dat verzoekster zich heeft gewend tot het gerecht waar zij het centrum van haar belangen heeft.40.

Het is juist dat het Hof er in het arrest eDate Advertising e.a.41. op heeft gewezen dat iemand die zich benadeeld acht zich, afhankelijk van de plaats waar de in de Europese Unie berokkende schade intreedt, tot een gerecht kan wenden voor de volledige schade. Daaruit zou men kunnen afleiden dat de territoriale omvang van de bevoegdheid van dat gerecht zich niet uitstrekt tot feiten die verband houden met het grondgebied van derde landen. Die overweging weerspiegelt echter eerder het feit dat een gerecht, om bevoegd te zijn krachtens verordening nr. 1215/2012 op basis van de plaats waar de schade is ingetreden, een gerecht van een lidstaat moet zijn. Afgezien van die overweging heeft het Hof in dat arrest bovendien herhaaldelijk verklaard dat dit gerecht bevoegd is om uitspraak te doen over de volledige schade die het gevolg is van de smaad.42.

Daaruit leid ik af dat het gerecht van een lidstaat in beginsel en anders dan Facebook Ireland en de Letse en de Finse regering stellen uitspraak kan doen over de verwijdering van inhoud buiten het grondgebied van die lidstaat, aangezien de territoriale omvang van zijn bevoegdheid een universeel karakter heeft.43. Een gerecht van een lidstaat kan in voorkomend geval worden verhinderd uitspraak te doen over de verwijdering van inhoud wereldwijd wegens een kwestie ten gronde, niet wegens een bevoegdheidskwestie.

Thans dient de vraag te worden onderzocht naar de extraterritoriale gevolgen van rechterlijke bevelen aan hostingproviders — een vraag die in casu, zoals ik in punt 81 van deze conclusie heb aangegeven, neerkomt op de vraag naar de territoriale omvang van een verplichting tot verwijdering.

Allereerst moet worden opgemerkt dat, zoals de Finse regering erkent, artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 de territoriale gevolgen van rechterlijke bevelen aan verleners van diensten van de informatiemaatschappij niet regelt. Bovendien zijn de verplichtingen tot verwijdering die bij dergelijke bevelen aan die dienstverleners worden opgelegd een zaak van nationaal recht, mits voldaan is aan de eisen van richtlijn 2000/31.

Verder is het, bij gebreke van een Unierechtelijke regeling op het gebied van inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en de persoonlijkheidsrechten, moeilijk om de territoriale gevolgen van een bevel te rechtvaardigen met een beroep op de bescherming van de bij de artikelen 1, 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde grondrechten. Het toepassingsgebied van het Handvest volgt immers het toepassingsgebied van het Unierecht — niet andersom44. — en in casu is het beroep materieelrechtelijk bezien niet op het Unierecht gebaseerd.

Dienaangaande moet worden opgemerkt dat verzoekster zich niet lijkt te beroepen op de rechten op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens en dat zij Facebook Ireland niet verwijt haar gegevens onrechtmatig te hebben behandeld, aangezien haar vordering gebaseerd is op de algemene bepalingen van het burgerlijk recht. De verwijzende rechter schuift overigens geen ter zake relevante juridische instrumenten van Unierecht naar voren. Hij verwijst uitsluitend naar richtlijn 2000/31. Uit artikel 1, lid 5, onder b), van die richtlijn blijkt echter dat zij niet van toepassing is op kwesties in verband met diensten van de informatiemaatschappij, die worden geregeld door de richtlijnen met betrekking tot de bescherming van persoonsgegevens.

Ten slotte kunnen uit verordening nr. 1215/2012 weliswaar conclusies worden getrokken met betrekking tot de gevolgen van rechterlijke bevelen die in de lidstaten zijn uitgevaardigd, maar is dat niet het geval voor bevelen die buiten de Unie zijn uitgevaardigd. Die verordening vereist immers niet dat een door een gerecht van een lidstaat uitgevaardigd bevel ook in derde staten effect sorteert. Bovendien betekent het feit dat een gerecht bevoegd is om uitspraak ten gronde te doen krachtens een bevoegdheidsregel van Unierecht niet dat het daarbij uitsluitend materiële regels toepast die binnen het toepassingsgebied van het Unierecht en dus van het Handvest vallen.

Daarom mag noch de kwestie van de extraterritoriale gevolgen van een rechterlijk bevel waarbij een verplichting tot verwijdering wordt opgelegd, noch die van de territoriale omvang van een dergelijke verplichting in het licht van het Unierecht worden onderzocht, maar moeten zij met name in het licht van het volkenrecht en het niet op Unieniveau geharmoniseerde internationaal privaatrecht worden bekeken.45. Niets wijst er immers op dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie kan vallen binnen de werkingssfeer van het Unierecht en dus van de regels van internationaal recht die van invloed zijn op de uitlegging van het Unierecht.46.

Met betrekking tot de territoriale omvang van een verplichting tot verwijdering die bij een rechterlijk bevel aan een hostingprovider wordt opgelegd, moet bijgevolg worden vastgesteld dat die niet geregeld wordt door artikel 15, lid 1, van richtlijn 2000/31 of door andere bepalingen van die richtlijn, en dat die bepaling zich er derhalve niet tegen verzet dat een hostingprovider ertoe wordt verplicht om via een sociaalnetwerksite verspreide informatie wereldwijd te verwijderen. Die territoriale omvang wordt door het Unierecht overigens ook niet geregeld omdat in casu verzoeksters beroep niet op dat recht is gebaseerd.

Volledigheidshalve en voor het geval dat het Hof mijn voorstel niet zou volgen, wil ik toch enkele aanvullende opmerkingen maken betreffende de verwijdering wereldwijd van via een sociaalnetwerksite verspreide informatie.

Overeenkomstig het internationale recht is het niet uitgesloten dat een rechterlijk bevel ‘extraterritoriale’ gevolgen kan teweegbrengen.47. Zoals ik heb aangegeven in punt 80 van deze conclusie zou een dergelijke benadering ertoe leiden dat de vaststelling dat de betrokken informatie onwettig is, zich uitstrekt tot het grondgebied van andere lidstaten, ongeacht of die informatie al dan niet wettig is overeenkomstig het recht dat volgens de collisieregels van die lidstaten toepasselijk is.

Derhalve zou men kunnen argumenteren dat het Hof een dergelijke aanpak al impliciet heeft goedgekeurd in het arrest Bolagsupplysningen en Ilsjan.48. Het Hof heeft zich in dat arrest geenszins uitgesproken over de vraag welk recht van toepassing is op een verzoek tot verwijdering van online geplaatste inhoud. Het Hof heeft echter geoordeeld dat, gelet op de alomtegenwoordigheid van content die online is geplaatst op een website en op het feit dat de reikwijdte van de verspreiding van die content in beginsel wereldwijd is, een vordering die met name strekt tot verwijdering van de content moet worden ingesteld bij een rechter die bevoegd is om kennis te nemen van de gehele schadevordering. Daarbij zou die rechter volgens mij de wet of de wetten toepassen die krachtens zijn collisieregels van toepassing zijn.49. Het kan niet worden uitgesloten dat een rechter van een lidstaat in dat kader één enkele als toepasselijk aangeduide wet toepast.

Indien een dergelijke rechter niet kon beslissen over de verwijdering wereldwijd van online geplaatste inhoud, zou echter de vraag rijzen welke rechter beter in staat is om over een dergelijke verwijdering van inhoud uitspraak te doen. In feite zou elke rechter met de in het voorgaande punt beschreven moeilijkheden worden geconfronteerd. Moet, ondanks die praktische moeilijkheden, van een verzoeker bovendien worden verlangd dat hij bewijst dat de informatie die als onwettig is aangemerkt volgens de overeenkomstig de collisieregels van de aangezochte lidstaat toepasselijke wet, onwettig is volgens alle mogelijkerwijs toepasselijke wetten?

Ook al zou men ervan uitgaan dat de overwegingen betreffende het territoriale karakter van de bescherming die voortvloeit uit de materiële regels inzake inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en de persoonlijkheidsrechten niet in de weg staan aan een dergelijke eis, dan nog dient rekening te worden gehouden met de wereldwijd erkende grondrechten.

Zoals ik in een andere context heb opgemerkt, zal het rechtmatig belang van het publiek bij toegang tot informatie immers noodzakelijkerwijs variëren naargelang van de geografische plaats, van het ene derde land tot het andere.50. Bij verwijdering van inhoud wereldwijd bestaat derhalve het gevaar dat personen die in een andere staat zijn gevestigd dan die van de aangezochte rechter geen toegang krijgen tot die informatie.

Uit het bovenstaande volgt kortom dat de rechter van een lidstaat in theorie uitspraak kan doen over de verwijdering wereldwijd van informatie die via het internet is verspreid. Wegens de verschillen tussen de nationale wetten en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer en de persoonlijkheidsrechten waarin die wetten voorzien, en teneinde de wijdverspreide grondrechten in acht te nemen, dient die rechter veeleer een houding van zelfbeperking aan te nemen. Hij dient dus, met inachtneming van de internationale hoffelijkheid51. waarnaar de Portugese regering verwijst, de extraterritoriale gevolgen van zijn bevelen op het gebied van inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en de persoonlijkheidsrechten zoveel mogelijk te beperken.52. De uitvoering van een verplichting tot verwijdering mag niet verder gaan dan nodig is voor de bescherming van de benadeelde. Zo kan de rechter, in plaats van verwijdering van de inhoud, in voorkomend geval gelasten de toegang tot die informatie onmogelijk te maken via geoblocking.

Aan die overwegingen wordt niet afgedaan door verzoeksters argument dat de geoblocking van onwettige informatie gemakkelijk kan worden omzeild via een proxyserver of anderszins.

De volgende overweging werd reeds geformuleerd in het kader van onder het Unierecht vallende situaties: de bescherming van de persoonlijke levenssfeer en van de persoonlijkheidsrechten hoeft niet noodzakelijk absoluut te worden verzekerd, maar moet worden afgewogen tegen de bescherming van andere grondrechten.53. Aldus dienen buitensporige maatregelen te worden vermeden die in strijd zijn met de zorg om een juist evenwicht tussen de verschillende grondrechten te verzekeren.54.

Onverminderd de bovenstaande aanvullende opmerkingen blijf ik met betrekking tot de territoriale omvang van een verplichting tot verwijdering bij het standpunt dat ik in punt 93 van deze conclusie heb uiteengezet.