HvJ EU, 06-12-2017, nr. C-565/16

Artikel 12, ‘Prorogatie van rechtsmacht’, lid 3, van de Brussel II bis-verordening bepaalt:

4. Volgens de verwijzingsbeslissing bepaalt artikel 748, lid 2, juncto artikel 750 van het Griekse wetboek van burgerlijke rechtsvordering (hierna: ‘WBR’) dat, in sommige niet-contentieuze procedures, een kopie van het verzoekschrift met een mededeling van de datum van de terechtzitting moet worden toegezonden aan het openbaar ministerie van het gerecht van eerste aanleg (hierna: ‘openbaar ministerie’) dat het recht heeft om te verschijnen voor het plaatselijke gerecht en deel te nemen aan de terechtzitting. Volgens de vaste uitlegging van deze bepalingen is het openbaar ministerie volgens de wet partij bij de niet-contentieuze procedures en heeft het het recht om procedurehandelingen te verrichten, zoals hoger beroep instellen, ongeacht of het openbaar ministerie wordt opgeroepen voor of aanwezig is tijdens de terechtzitting. Het openbaar ministerie treedt op als vertegenwoordiger van het algemeen belang van de Staat. Bij het verwerpen van een nalatenschap namens een minderjarig kind stemt het algemeen belang overeen met het belang van het kind, op grond van het in artikel 21, lid 1, van de Griekse grondwet geformuleerde beginsel van bescherming van het belang van het kind.3.

De Brussel II bis-verordening regelt de internationale bevoegdheid inzake ouderlijke verantwoordelijkheid en is van toepassing op de toekenning, de uitoefening, de overdracht, de beperking of de beëindiging van de ouderlijke verantwoordelijkheid6., daaronder begrepen de maatregelen ter bescherming van het kind die verband houden met het beheer of de instandhouding van dan wel de beschikking over het vermogen van het kind.7. Door de nalatenschap met een zware schuldenlast te verwerpen, oefenen de verzoekende partijen hun gezamenlijke ouderlijke verantwoordelijkheid over Clio Margot uit, aangezien zij hun kind beschermen tegen het verwerven van goederen waaraan schulden uit aansprakelijkheid verbonden kunnen zijn.

Ik geef toe dat erfopvolging buiten het toepassingsgebied van de Brussel II bis-verordening valt.8. Volgens vaste rechtspraak van het Hof is een louter verzoek om een nalatenschap te verwerpen echter geen zaak van erfopvolging in de zin van artikel 1, lid 3, onder f), van de Brussel II bis-verordening.

In het arrest Matoušková oordeelde het Hof dat het feit dat in het kader van een erfrechtprocedure om goedkeuring van een overeenkomst was verzocht, niet als bepalend kon worden beschouwd om deze maatregel onder het erfrecht te doen vallen. Het Hof zag het vereiste van goedkeuring door de rechter voor bewind- en voogdijzaken als een rechtstreeks gevolg van de status en de bekwaamheid van de minderjarige kinderen. Het verzoek tot goedkeuring vormde volgens het Hof een maatregel ter bescherming van het kind betreffende het beheer, de instandhouding van of de beschikking over diens vermogen in het kader van de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheid in de zin van artikel 1, leden 1, onder b), en 2, onder e), van de Brussel II bis-verordening.9.

De bevoegdheid van de verwijzende rechter moet dus uitsluitend op basis van de Brussel II bis-verordening worden bepaald.

Zoals de verwijzende rechter terecht heeft opgemerkt, is de erfrechtverordening ratione temporis nietvan toepassing. Michaïl Xylina overleed op 10 mei 2015, terwijl artikel 83, lid 1, van de verordening inzake erfopvolging de werkingssfeer ervan beperkt tot personen die zijn overleden op of na 17 augustus 2015. Ik wil hier evenwel aan toevoegen dat de verordening inzake erfopvolging ratione materiae evenmin van toepassing is op toekomstige zaken als de onderhavige, aangezien artikel 1, lid 2, onder b), van die verordening de bekwaamheid van natuurlijke personen van de werkingssfeer van de verordening uitsluit. Zoals het Hof in het arrest Matouškováheeft verklaard, betreft een verzoek tot machtiging om namens een minderjarige op te treden de handelingsbekwaamheid van deze laatste.10.

Nu ik aldus aannemelijk heb gemaakt dat de bevoegdheid in deze zaak door de Brussel II bis-verordening wordt geregeld, wil ik een kort overzicht geven van de verschillende bevoegdheidsgronden inzake ouderlijke verantwoordelijkheid waarin deze verordening voorziet.

Volgens artikel 8, lid 1, van de Brussel II bis-verordening zijn in beginsel de gerechten van de lidstaat waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft, in casu Italië, bevoegd. Naast enkele uitzonderingen voor welbepaalde situaties11. en een forum-non-conveniens-clausule12. voorziet de Brussel II bis-verordening ook in een meer algemene uitzondering13. op artikel 8, lid 1, met name artikel 12, lid 3. Volgens artikel 12, lid 3, is prorogatie van rechtsmacht van de gerechten van een lidstaat toegestaan wanneer het kind een nauwe band met die lidstaat heeft.

Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van deze bijzondere bevoegdheidsgrond. Voor deze bevoegdheidsgrond zijn er twee voorafgaande voorwaarden: een nauwe band en de prorogatie. De vraag van de verwijzende rechter betreft echter slechts de tweede voorwaarde, te weten de prorogatie. Alvorens hier verder op in te gaan, zal ik niettemin kort de eerste voorwaarde bespreken, te weten de nauwe band. De reden voor deze uitweiding is dat de twee voorafgaande voorwaarden van artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening met elkaar vervlochten zijn en de tweede voorwaarde niet kan worden uitgelegd zonder uitlegging van de eerste voorwaarde.

Na (in deel B) de nauwe band te hebben behandeld die het kind volgens artikel 12, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening met de lidstaat van het forum moet hebben, zal ik artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening onderzoeken en meer bepaald nagaan of is voldaan aan de drie voorwaarden voor prorogatie die de verwijzende rechter heeft vermeld, namelijk of de bevoegdheid van het aangezochte gerecht op ondubbelzinnige wijze is aanvaard door de ouders van Clio Margot (deel C) en door het openbaar ministerie (deel D) en of de prorogatie in het belang van het kind is (deel E).

De verwijzende rechter wenst in wezen te vernemen of deze drie voorwaarden vervuld zijn, en naar mijn mening is dit het geval.

Artikel 12, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening bevat de eerste voorwaarde voor prorogatie van de rechtsmacht van een gerecht van een lidstaat, namelijk dat het kind ‘een nauwe band met die lidstaat heeft, met name omdat […] het kind onderdaan van die lidstaat is’.

Aangezien Clio Margot de Griekse nationaliteit heeft, is duidelijk voldaan aan de voorwaarde van artikel 12, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening dat het kind een nauwe band heeft met de lidstaat van het forum.

De verwijzende rechter heeft in zijn verwijzingsbeslissing niet vermeld of Clio Margot alleen de Griekse nationaliteit heeft dan wel een dubbele nationaliteit heeft, namelijk via haar vader ook de Italiaanse nationaliteit bezit. Aangezien het best mogelijk is dat zij een dubbele nationaliteit heeft14., wil ik enkele opmerkingen maken over de gevolgen die dat zou hebben. In dat geval zou de vraag rijzen of elk van haar nationaliteiten als een aanknopingsfactor kan worden beschouwd, dan wel of moet worden gekozen welke nationaliteit voorrang heeft.

De relevante nationaliteit van Clio Margot zou dan ongetwijfeld de Italiaanse nationaliteit zijn, aangezien zij haar gewone verblijfplaats in Italië heeft, wat een hechtere band met een plaats creëert dan de Griekse nationaliteit. Niettemin wordt nationaliteit in artikel 12, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening uitdrukkelijk en zonder enig voorbehoud vermeld als een voldoende aanknopingsfactor om een ‘nauwe band’ vast te stellen. Deze factor volstaat dus op zichzelf en er zijn geen extra banden met de lidstaat van het forum vereist. Aangezien de wetgever bij het begrip ‘nauwe band’ een voorbeeld van een vastgestelde factor zoals de nationaliteit heeft gegeven, kan een gerecht niet onderzoeken of die band in een concreet geval voldoende sterk is.15.

In het arrest Hadadi oordeelde het Hof dat voor toepassing van de Brussel II bis-verordening alle nationaliteiten van de lidstaten gelijk moeten worden behandeld en dat de nationale rechter bijgevolg niet kan voorbijgaan aan de nationaliteit van de lidstaat van het forum.16.

De verwijzende rechter wenst met het eerste deel van zijn vraag te vernemen of het loutere feit van een zaak aanhangig te maken bij een gerecht van een lidstaat wijst op een ondubbelzinnige aanvaarding van de bevoegdheid van de gerechten van die lidstaat in de zin van artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening.

De Griekse regering en de Commissie hebben deze vraag bevestigend beantwoord. Ik ben het daar om de volgende redenen mee eens.

De verzoekende partijen in het hoofdgeding hebben bij de verwijzende rechter een procedure ingeleid omdat zij wensten dat deze rechter de zaak ook effectief zou behandelen. Het loutere indienen van een verzoek geeft dus aan het gerecht en aan de andere partijen in de procedure de boodschap dat de verzoekende partijen wensen dat het aangezochte gerecht de zaak beslecht. Een gerecht kan echter geen zaak beslechten zonder daartoe bevoegd te zijn.

Hoewel de loutere wens om van een bepaald gerecht van een lidstaat een beslissing te krijgen in een bepaalde zaak dan ook geenszins een uitdrukkelijke aanvaarding van de bevoegdheid van die lidstaat vormt, impliceert het een dergelijke aanvaarding wel op ondubbelzinnige wijze.

Het opschrift van artikel 12 van de Brussel II bis-verordening — de bepaling die in deze zaak moet worden uitgelegd — zou evenwel twijfel kunnen doen rijzen doordat daarin niet de term ‘aanvaarding’ maar ‘prorogatie’ wordt gebruikt.

Prorogatie betekent doorgaans dat bevoegdheid met instemming van de partijen wordt toegekend aan een gerecht.17. De wilsovereenstemming van de betrokken partijen is dus een kernelement van prorogatie van rechtsmacht.18. Een dergelijke opvatting kan de indruk wekken dat werkelijk een keuze moet worden gemaakt, met andere woorden, dat er meer dan één optie is waaruit de partijen kunnen kiezen, en bovendien dat degenen die kiezen, de opties kennen.

Zoals hierboven vermeld, zijn de Italiaanse gerechten in onderhavige zaak bevoegd op grond van artikel 8, lid 1, van de Brussel II bis-verordening. De ouders van Clio Margot hadden dus daadwerkelijk een keuze. De vraag is echter of zij zich hiervan bewust waren, maar het dossier bevat hierover geen informatie. Indien prorogatie van rechtsmacht in de zin van artikel 12 van de Brussel II bis-verordening een werkelijke keuze zou vooronderstellen, is het de vraag of het vereiste subjectieve element in casu aanwezig was.

In plaats van de term ‘prorogatie’ uit het opschrift van artikel 12 van de Brussel II bis-verordening te herhalen in de leden van het artikel, gebruikt de wetgever daar de term ‘aanvaarding’. Aanvaarding heeft echter een passiever karakter. Het vereist geen intentie om de bevoegdheid te beïnvloeden en een nieuwe bevoegdheid te creëren, dat wil zeggen om bevoegdheid toe te kennen aan de gerechten van een lidstaat die normalerwijze niet bevoegd zouden zijn.

De drempel is laag indien aanvaarding volstaat en geen prorogatie in de enge zin — namelijk de intentie om de bevoegdheid toe te wijzen — is vereist. De reden daarvoor is dat niet alleen aanvaarding vereist is om die bevoegdheid te creëren, maar eveneens een nauwe band van het kind met de lidstaat van het forum, hetgeen een objectief element is dat een objectieve band tussen de procedure en die staat garandeert: alleen de gerechten van lidstaten waarmee het kind een nauwe band heeft, zoals bepaald in artikel 12, lid 3, onder a), van de Brussel II bis-verordening, komen in aanmerking voor aanvaarding in de zin van artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening. Het kan dus maar over een beperkt aantal lidstaten gaan, namelijk die waarmee een hechte band bestaat.

Gelet op een en ander stel ik voor dat, wanneer een persoon die de ouderlijke verantwoordelijkheid draagt, een verzoek indient bij een gerecht van een dergelijke lidstaat, het loutere feit van een verzoek in te dienen, ondubbelzinnig aantoont dat die partij de bevoegdheid van de gerechten van dat land aanvaardt in de zin van artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening.

De aanvaarding dient echter in de betrokken procedure te gebeuren. Zoals het Hof in het arrest L heeft geoordeeld, volstaat het niet dat een van de partijen bij de procedure een procedure bij een gerecht aanhangig maakt en de andere partij een andere procedure bij datzelfde gerecht instelt, maar in de eerste procedure aanvoert dat het gerecht onbevoegd is.19. Het Hof verklaarde dat een prorogatie in de zin van artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening alleen geldt voor één specifieke procedure20., hetgeen betekent dat voor elke procedure afzonderlijk moet worden nagegaan of aan de voorwaarden voor prorogatie is voldaan.

Aangezien beide ouders van Clio Margot het verzoek gezamenlijk in één enkele procedure bij de verwijzende rechter hebben ingediend, dient dit als een ondubbelzinnige aanvaarding van de bevoegdheid te worden beschouwd.

Het tweede deel van de vraag van de verwijzende rechter betreft het openbaar ministerie. Indien het openbaar ministerie als één van de partijen bij de procedure in de zin van artikel 12, lid 3, onder b) van de Brussel II bis-verordening wordt beschouwd, moet het voor geldigheid van de prorogatie de bevoegdheid van het Griekse gerecht aanvaarden ‘op het tijdstip waarop de zaak bij het gerecht aanhangig is gemaakt’.

Deze vraag bestaat uit drie onderdelen.

In het derde deel van zijn vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of de prorogatie van rechtsmacht wordt gerechtvaardigd door het belang van het kind, gelet op het feit dat Clio Margot en haar ouders hun gewone verblijfplaats in Italië hebben, terwijl de verblijfplaats van de erflater bij diens overlijden Griekenland was, waar zich ook de nalatenschap bevindt.

Artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening eist dat ‘de bevoegdheid […] door het belang van het kind wordt gerechtvaardigd’, hetgeen de indruk zou kunnen wekken dat dit een bijkomende factor is die noodzakelijk is voor een geldige prorogatie.

Mijns inziens is ‘het belang van het kind’ in deze context geen autonome factor maar veeleer een herinnering aan de onderliggende ratio van alle bevoegdheidsgronden in de Brussel II bis-verordening.

Deze ratio is terug te vinden in overweging 12 van de Brussel II bis-verordening, die luidt als volgt: ‘De in deze verordening opgenomen bevoegdheidsregels met betrekking tot ouderlijke verantwoordelijkheid zijn zodanig opgezet dat zij in het belang van het kind zijn, en met name beantwoorden aan het criterium van de nauwe verbondenheid. Dit betekent dat de bevoegdheid in de eerste plaats bij de gerechten van de lidstaat van de gewone verblijfplaats van het kind moet berusten, behalve in bepaalde gevallen waarin […] er een overeenkomst bestaat tussen de personen die de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen.’

Dit betekent dat de bijzondere bevoegdheidsregels, waaronder artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening, in de regel het belang van het kind dienen. Bijkomende factoren, naast de in de wettekst gespecificeerde aanknopingsfactoren, zijn dan ook niet vereist.

Zoals hierboven vermeld26., wordt het criterium van de nauwe verbondenheid hier ingevuld door het element nationaliteit. Wanneer daarenboven, in een procedure strekkende tot het verkrijgen van machtiging om namens een kind een nalatenschap te verwerpen, welke procedure is opgezet om de belangen van het kind te beschermen, de partijen, doorgaans de ouders van het kind, evenals het openbaar ministerie de bevoegdheid van de lidstaat van het forum ondubbelzinnig aanvaarden, is dit een typisch geval waarin het belang van het kind om niet aan procedures te worden onderworpen in een staat waarmee het kind geen band heeft, doorgaans is beschermd.27.

Dit is de reden waarom artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening, anders dan artikel 15 van de Brussel II bis-verordening28., niet eist dat vergelijkend wordt beoordeeld of de gerechten van de lidstaat van het forum beter zijn geplaatst om de zaak te behandelen dan die van de lidstaat waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft. De in artikel 15 van de Brussel II bis-verordening genoemde aanknopingsfactoren zijn flexibeler en minder gestandaardiseerd, zodat de omvang van een onderzoek van het belang van het kind groter zal zijn dan in de context van artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening het geval is. Uit de duidelijke bewoordingen van artikel 15 van de Brussel II bis-verordening blijkt dat dit artikel wordt opgevat als een uitzondering en dat het eist dat het gerecht stappen zet om de bevoegdheid van het ene gerecht aan een ander gerecht over te dragen, wat niet het geval is met artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening, waarin de bevoegdheid ex lege en zonder verdere handelingen ligt bij het gerecht dat voldoet aan de voorafgaande voorwaarden van artikel 12, lid 3, onder a) en b), van de Brussel II bis-verordening.

Daarom dient herhaalde verwijzing naar het belang van het kind in artikel 12, lid 3, onder b), van de Brussel II bis-verordening slechts om de rechter eraan te herinneren, niet voorbij te gaan aan deze doorslaggevende maatstaf van alle bepalingen van die verordening29. en deze maatstaf ambtshalve en actief te hanteren, rekening houdend met alle omstandigheden van het concrete geval30., teneinde tegen de achtergrond van de algehele situatie extra nauwkeurig na te gaan of de uitzonderlijke omstandigheden van het concrete geval de rechter ertoe nopen bij wijze van uitzondering voorbij te gaan aan de prorogatie waarin artikel 12, lid 3, van de Brussel II bis-verordening voorziet.

In een atypische zaak houdt de verwijzing naar ‘het belang van het kind’ voor de rechter de bevoegdheid en de plicht in om het resultaat van een rigide toepassing van de relevante bepaling te corrigeren.31.

Ten slotte wil ik er nog op wijzen dat in de context van de rechtsmacht het belang van het kind niet de grond van de zaak betreft, maar alleen het belang van het kind ter zake van de rechtsmacht, dat wil zeggen zijn belang bij het antwoord op de vraag in welk land de gerechten goed geplaatst zijn om de zaak betreffende het kind te behandelen.32.

In deze zaak deel ik het standpunt van de Commissie dat geen enkele van de door de verwijzende rechter vermelde omstandigheden een correctie vergen. Zij bevestigen daarentegen de algemene indruk dat het belang van het kind naar behoren in aanmerking is genomen. De mogelijkheid om van de gewone verblijfplaats af te wijken via een prorogatie voortvloeiend uit een overeenkomst tussen de personen die de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen, wordt zelfs genoemd in overweging 12 van de Brussel II bis-verordening. In het onderhavige geval is de bevoegdheid bovendien (stilzwijgend) aanvaard door het openbaar ministerie, dat volgens artikel 21, lid 1, van de Griekse grondwet gehouden is het belang van het kind te beschermen. Ook het feit dat de in de procedure aan orde zijnde goederen van het kind in Griekenland zijn gelegen, is typisch een factor die de bijzondere band van het kind met die lidstaat versterkt.33. Tot slot komt daarbij dat, ingeval de procedure betreffende de nalatenschap van Michaïl Xylina in Griekenland plaatsvindt, dit een bijkomende factor voor aanknoping bij de gerechten van die lidstaat zal vormen, daar deze gerechten dan goed in staat zullen zijn de context van de verwerping van de nalatenschap namens Clio Margot te beoordelen.

Gelet op deze overwegingen, ben ik van mening dat in casu geen correctie nodig is. Het is echter de taak van de verwijzende rechter, het belang van Clio Margot volledig te beoordelen..