HvJ EU, 30-05-2024, nr. C-176/23

De dertiende overweging van richtlijn 93/13 luidt:

Artikel 1, lid 2, van deze richtlijn bepaalt:

Artikel 3 van die richtlijn luidt:

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen de beoordeling van het oneerlijke karakter van bedingen in een consumentenkredietovereenkomst tussen een consument en een verkoper, wanneer deze verkoper wijzigingen heeft aangebracht in deze bedingen om ervoor te zorgen dat die overeenkomst in overeenstemming is met een dwingende nationale regeling inzake de wijze van vaststelling van het rentepercentage op grond waarvan dat rentepercentage moet worden vervangen door een rentepercentage dat wordt bepaald op basis van een van de in die regeling vastgestelde referentie-indexen, en moet worden vermeerderd met een door die verkoper voor de gehele looptijd van de overeenkomst vastgestelde vaste marge.

Om te beginnen moet worden benadrukt dat artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen, uitsluit van de werkingssfeer van deze richtlijn.

Gelet op het door deze richtlijn nagestreefde doel, namelijk de bescherming van de consument tegen oneerlijke bedingen in overeenkomsten met een verkoper, is het voorts zo dat de in artikel 1, lid 2, ingevoerde uitsluiting strikt moet worden uitgelegd (zie in die zin arrest van 21 december 2021, Trapeza Peiraios, C-243/20, EU:C:2021:1045, punt 37).

In de eerste plaats blijkt uit vaste rechtspraak dat de uitdrukking ‘dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen’, gelezen in het licht van de dertiende overweging van de voornoemde richtlijn, zowel bepalingen van nationaal recht omvat die onafhankelijk van de keuze van de overeenkomstsluitende partijen tussen hen van toepassing zijn, als bepalingen van aanvullend recht, dat wil zeggen bepalingen die van toepassing zijn bij gebreke van een andersluidende regeling tussen de partijen (arrest van 21 december 2021, Trapeza Peiraios, C-243/20, EU:C:2021:1045, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de tweede plaats de vraag betreft of er in een contractueel beding in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 een dergelijke dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling van nationaal recht is overgenomen, zij eraan herinnerd dat de door deze bepaling geformuleerde uitsluiting haar rechtvaardiging vindt in het feit dat de nationale wetgever een evenwicht tussen alle rechten en plichten van de partijen bij bepaalde overeenkomsten tot stand heeft gebracht, welk evenwicht de Uniewetgever uitdrukkelijk heeft willen handhaven. Bovendien vormt de omstandigheid dat een dergelijk evenwicht tot stand is gebracht, geen voorwaarde voor de toepassing van de in artikel 1, lid 2, bedoelde uitsluiting, maar de rechtvaardiging van deze uitsluiting (arrest van 6 juli 2023, First Bank, C-593/22, EU:C:2023:555, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Om te beoordelen of een contractueel beding waarin een bepaling van OUG nr. 50/2010 is overgenomen, krachtens artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 van de werkingssfeer van deze richtlijn is uitgesloten, staat het in casu dus niet aan de verwijzende rechter om vooraf na te gaan of de nationale wetgever met deze handeling heeft gezorgd voor een evenwicht tussen alle rechten en verplichtingen van de partijen bij de betrokken overeenkomst.

Vervolgens blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat een beding in een tussen een consument en een verkoper gesloten overeenkomst dat een bepaling van dwingend nationaal recht weergeeft die niet op die overeenkomst van toepassing is of waarin niet alleen naar een dergelijke bepaling wordt verwezen, maar naar een nationale regeling in haar geheel, niet kan worden geacht een bepaling van dwingend nationaal recht in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 weer te geven en dus wel aan rechterlijke toetsing van het eventueel oneerlijke karakter ervan kan worden onderworpen (zie in die zin arresten van 21 maart 2013, RWE Vertrieb, C-92/11, EU:C:2013:180, punt 30, en 3 april 2019, Aqua Med, C-266/18, EU:C:2019:282, punten 35 en 38).

Bijgevolg kan een contractueel beding slechts een dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling ‘overnemen’ in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 indien dit beding de normatieve inhoud van een op de betrokken overeenkomst van toepassing zijnde dwingende bepaling weergeeft, zodat het beding kan worden geacht concreet dezelfde rechtsregel tot uiting te brengen als die waarnaar in die dwingende bepaling wordt verwezen (arrest van 6 juli 2023, First Bank, C-593/22, EU:C:2023:555, punt 25).

In casu staat het aan de verwijzende rechter om de nodige beoordelingen te verrichten om te bepalen of in het in het hoofdgeding aan de orde zijnde contractuele beding de relevante bepalingen van OUG nr. 50/2010 zijn overgenomen in de zin van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13.

Gelet op de gegevens in het dossier waarover het Hof beschikt, blijkt echter dat de contractuele bedingen in de kredietovereenkomst die in het hoofdgeding aan de orde is, voortvloeien uit de bepalingen van OUG nr. 50/2010. Deze bepalingen hebben de banken immers verplicht om in alle consumentenkredietovereenkomsten bepaalde wijzigingen aan te brengen. Deze wettelijke verplichting had met name betrekking op de bedingen betreffende de wijze van vaststelling van het variabele rentepercentage. Bovendien lijkt OUG nr. 50/2010 de consumenten de mogelijkheid te ontnemen om deze wijzigingen te aanvaarden of te weigeren. OUG nr. 50/2010 bepaalde immers dat indien de consumenten het door de bank ter kennis gebrachte addendum niet ondertekenden, zij geacht werden de voorwaarden ervan stilzwijgend te hebben aanvaard.

Hoewel artikel 37, onder a), van OUG nr. 50/2010 bepaalde dat het rentepercentage van kredietovereenkomsten moest worden vervangen door een rentepercentage dat werd bepaald op basis van een referentie-index en een vaste marge die gold voor de gehele looptijd van de overeenkomst, blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt dat de banken over een beoordelingsmarge beschikten, zowel wat de keuze van de referentie-index als wat de omvang van die vaste marge betreft.

In die omstandigheden blijkt, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan, dat de nationale regeling een algemeen kader en de voorwaarden voor de vaststelling van het nieuwe variabele rentepercentage heeft vastgesteld, waarbij aan de kredietinstellingen een beoordelingsmarge is gelaten bij de berekening van dat nieuwe rentepercentage.

In zijn arrest van 3 maart 2020, Gómez del Moral Guasch (C-125/18, EU:C:2020:138, punten 33–37), heeft het Hof geoordeeld dat de uitsluiting van artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 niet van toepassing was op een contractueel beding dat bepaalde dat het op de lening toepasselijke rentepercentage was gebaseerd op een van de officiële referentie-indexen waarin de nationale regeling voorzag, wanneer die regeling niet voorzag in de dwingende toepassing van die index, maar de bank de mogelijkheid bood om het variabele rentepercentage op een andere wijze vast te stellen.

Hieruit volgt dat de uitsluiting waarin artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 voorziet, niet van toepassing is in een situatie waarin een verkoper wijzigingen heeft aangebracht in bedingen van een consumentenkredietovereenkomst om ervoor te zorgen dat die overeenkomst in overeenstemming is met een nationale regeling die na de sluiting ervan is vastgesteld, indien die regeling slechts een algemeen kader vaststelt voor de vaststelling van het rentepercentage van die kredietovereenkomst en er aan de verkoper een beoordelingsmarge wordt gelaten met betrekking tot zowel de keuze van de referentie-index van dat rentepercentage als de omvang van de vaste marge die daaraan kan worden toegevoegd.

Gelet op de door de verwijzende rechter opgeworpen vragen zij er ten slotte volledigheidshalve aan herinnerd dat artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 een objectieve werkingssfeer heeft en dat de toepassing van deze bepaling niet afhankelijk is van bijvoorbeeld de door de verkoper aan de consument verstrekte informatie of de kennis die de consument heeft van de toepasselijke wettelijke bepalingen (arrest van 6 juli 2023, First Bank, C-593/22, EU:C:2023:555, punt 31).

De eventuele uitdrukkelijke of stilzwijgende aanvaarding door de consument van wijzigingen van de betrokken overeenkomst kan dus geen invloed hebben op de vraag of de contractuele bedingen waarop die wijzigingen betrekking hebben, krachtens artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 van de werkingssfeer van deze richtlijn zijn uitgesloten.

Gelet op een en ander dient op de eerste vraag te worden geantwoord dat artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat het zich niet verzet tegen de beoordeling van het oneerlijke karakter van bedingen in een consumentenkredietovereenkomst tussen een consument en een verkoper wanneer de verkoper wijzigingen heeft aangebracht in deze bedingen om ervoor te zorgen dat die overeenkomst in overeenstemming is met een dwingende nationale regeling inzake de wijze van vaststelling van het rentepercentage, indien die regeling slechts een algemeen kader vaststelt waarmee voor deze overeenkomst de rente kan worden bepaald, en er aan de verkoper een beoordelingsmarge wordt gelaten met betrekking tot zowel de keuze van de referentie-index voor die rente als de omvang van de vaste marge die daaraan kan worden toegevoegd.

Volgens vaste rechtspraak dient het Hof, in het kader van de bij artikel 267 VWEU ingestelde procedure van samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof, de nationale rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan deze het bij hem aanhangige geding kan beslechten. Daartoe dient het Hof de voorgelegde vragen indien nodig te herformuleren. Voorts kan het Hof bepalingen van het Unierecht in aanmerking nemen waarvan de nationale rechter in de formulering van zijn vraag geen melding heeft gemaakt (arrest van 15 juli 2021, Ministrstvo za obrambo, C-742/19, EU:C:2021:597, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het staat in dit verband aan het Hof om uit alle door de verwijzende rechter verschafte gegevens, en met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de elementen van het Unierecht te putten die, gelet op het voorwerp van het geschil, uitlegging behoeven [arrest van 21 maart 2024, Profi Credit Bulgaria (Nevendiensten bij een kredietovereenkomst), C-714/22, EU:C:2024:263, punt 48 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In casu zijn de contractuele bedingen in het in het hoofdgeding aan de orde zijnde addendum vooraf vastgesteld door Raiffeisen Bank en heeft verzoeker in het hoofdgeding niet de mogelijkheid gehad om over de bedingen te onderhandelen of om invloed uit te oefenen op de inhoud ervan. Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat in de heersende nationale rechtspraak wordt geoordeeld dat contractuele bedingen in addenda die door verkopers op grond van OUG nr. 50/2010 zijn opgesteld, niet kunnen worden getoetst op hun mogelijk oneerlijke karakter, ook niet wanneer er over die bedingen niet met de consument is onderhandeld.

In deze omstandigheden moet worden geoordeeld dat de verwijzende rechter met zijn tweede vraag in wezen wenst te vernemen of artikel 3 van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen nationale rechtspraak volgens welke de wijzigingen die een verkoper in de bedingen van een consumentenkredietovereenkomst aanbrengt om ervoor te zorgen dat die overeenkomst in overeenstemming is met een nationale regeling, die de verkoper een beoordelingsmarge laat, niet kunnen worden getoetst op hun oneerlijke karakter, ook al is over die bedingen niet met de consument onderhandeld.

In dit verband kan overeenkomstig artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 alleen een beding in een overeenkomst tussen een verkoper en een consument waarover niet afzonderlijk is onderhandeld, aan een rechterlijke toetsing worden onderworpen om na te gaan of het oneerlijk is.

Artikel 3, lid 2, van die richtlijn specificeert bovendien dat een beding steeds geacht wordt niet het voorwerp van afzonderlijke onderhandeling te zijn geweest, wanneer het door de verkoper van tevoren is opgesteld en de consument dientengevolge geen invloed op de inhoud ervan heeft kunnen hebben, wat noodzakelijkerwijs het geval zal zijn als het een toetredingsovereenkomst is.

Het staat weliswaar aan de verwijzende rechter om alle omstandigheden in aanmerking te nemen waarin een dergelijk beding aan de consument is voorgelegd, teneinde vast te stellen of de consument invloed heeft kunnen uitoefenen op de inhoud ervan (zie in die zin arrest van 9 juli 2020, Ibercaja Banco, C-452/18, EU:C:2020:536, punt 35), maar het Hof heeft reeds geoordeeld dat de enkele ondertekening van een overeenkomst tussen een consument en een verkoper waarin is bepaald dat die consument door de overeenkomst te ondertekenen alle vooraf door de verkoper opgestelde contractuele bedingen aanvaardt, niet leidt tot weerlegging van het vermoeden dat over dergelijke bedingen niet afzonderlijk is onderhandeld (beschikking van 24 oktober 2019, Topaz, C-211/17, EU:C:2019:906, punt 51).

Het Hof heeft ook geoordeeld dat een wijziging van een rentebeding in het kader van het algemene beleid van heronderhandeling van hypothecaire leningsovereenkomsten met een variabele rente teneinde dat beding in overeenstemming te brengen met een beslissing van een hoogste rechter, een aanwijzing kan vormen dat de consument geen invloed heeft kunnen uitoefenen op de inhoud van dat beding. Bovendien volstaat de omstandigheid dat de consument zijn handtekening heeft laten voorafgaan met een met de hand geschreven vermelding dat hij het mechanisme van dat beding had begrepen, niet om aan te tonen dat daarover afzonderlijk is onderhandeld (zie in die zin arrest van 9 juli 2020, Ibercaja Banco, C-452/18, EU:C:2020:536, punten 36 en 38).

Hieruit volgt dat het feit dat over een beding in een kredietovereenkomst tussen een verkoper en een consument is onderhandeld, niet op een louter vermoeden kan worden gebaseerd, zonder dat is bewezen dat de consument daadwerkelijk over dat beding heeft kunnen onderhandelen en dus invloed heeft kunnen uitoefenen op de inhoud ervan.

Gelet op een en ander dient op de tweede vraag te worden geantwoord dat artikel 3 van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen nationale rechtspraak volgens welke de wijzigingen die een verkoper in de bedingen van een consumentenkredietovereenkomst aanbrengt om ervoor te zorgen dat die overeenkomst in overeenstemming is met een nationale regeling, die de verkoper een beoordelingsmarge laat, niet kan worden getoetst op hun oneerlijke karakter, ook al is over die bedingen niet met de consument onderhandeld.