HR, 13-05-2025, nr. 24/00522

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Zitting 18 maart 2025

CONCLUSIE

M.E. van Wees

In de zaak

[verdachte] ,

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1994,

hierna: de verdachte.

De verdachte is bij arrest van 15 februari 2024 door het gerechtshof Amsterdam, in zaak A, wegens 1. “medeplegen van moord” en 2. “handelen in strijd met artikel 26, eerste lid, van de Wet wapens en munitie en het feit begaan met betrekking tot een vuurwapen van categorie III en handelen in strijd met artikel 26, eerste lid, van de Wet wapens en munitie” en, in zaak B, wegens “medeplegen van poging tot moord”, veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van 28 jaren, met aftrek van voorarrest. Daarnaast heeft het gerechtshof de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] niet-ontvankelijk verklaard in hun vorderingen. De vorderingen van de benadeelde partijen [benadeelde 3] en [benadeelde 4] heeft het hof (deels) toegewezen – en daarmee samenhangend schadevergoedingsmaatregelen opgelegd – zoals nader in het arrest omschreven.

Er bestaat samenhang met de zaken 24/00523 en 24/00620. In deze zaken zal ik vandaag ook concluderen. Eveneens bestaat samenhang met de zaak 22/04940, waarin de Hoge Raad arrest heeft gewezen op 5 maart 2024.

Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte en D. Bektesevic, advocaat in Amsterdam, heeft één middel van cassatie voorgesteld.

Namens de benadeelde partij [benadeelde 1] heeft mr. O.F. Qane, advocaat in Amsterdam, één middel van cassatie ingediend.

2. De vaststellingen van het hof houden in dat op 12 december 2019 [slachtoffer] op het parkeerterrein van sportcentrum [A] in Amstelveen door twee personen is benaderd en onder vuur is genomen. Daarbij zijn ten minste twaalf schoten gelost. [slachtoffer] is als gevolg daarvan overleden. Zijn vijfjarige zoontje [benadeelde 4] , die hij op dat moment zijn BMW hielp in te stappen, bleef ongedeerd. De schutters zijn door het hof geïdentificeerd als de verdachte en medeverdachte [medeverdachte 3] (zaak 24/00620). Beiden zijn met behulp van een gestolen Volkswagen Transporter van en naar het parkeerterrein van [A] gereden. Met deze Volkswagen Transporter hebben op de dag voorafgaand aan en van het incident twee voorverkenningen plaatsgevonden. De eerste in aanwezigheid van [medeverdachte 3] ; de tweede in aanwezigheid van zowel de verdachte als [medeverdachte 3] . De Volkswagen Transporter werd kort na het schietincident brandend aangetroffen op een parkeerplaats aan de [h-straat] te Amsterdam. Op de BMW van [slachtoffer] was een peilbaken bevestigd. Volgens het hof is dit baken geplaatst – en op de dag van het incident verwijderd – door medeverdachte [medeverdachte 1] (zaak 24/00523). De Volkswagen Transporter werd steeds bestuurd door [medeverdachte 2] (zaak 22/04940).

4.4.9.1 Medeplegen

Naar het oordeel van het hof is er sprake geweest van een nauwe en bewuste samenwerking tussen [medeverdachte 3] , [verdachte] , [medeverdachte 2] en [medeverdachte 1] bij het doden van [slachtoffer] . [medeverdachte 3] en [verdachte] zijn de schutters (…).

4.4.9.2 Voorbedachte raad

Dat de verdachten [slachtoffer] met voorbedachte raad hebben gedood, blijkt uit de vaststellingen van het hof.

(…)

Eindconclusie ten aanzien van het in zaak B tenlastegelegde

Hiervoor heeft het hof geoordeeld dat ten aanzien van [medeverdachte 3] en [verdachte] het medeplegen van de moord op [slachtoffer] bewezen kan worden verklaard. Dat [medeverdachte 3] en [verdachte] daarnaast het volle opzet hadden ook zijn zoon te doden is niet gebleken. Voor beantwoording van de vraag of sprake is van voorwaardelijk opzet overweegt het hof als volgt.

Op de camerabeelden van het parkeerterrein van [A] van 12 december 2019 valt te zien dat de schutters pas op [slachtoffer] afrennen op het moment dat [slachtoffer] met zijn zoon bij de BMW is. [slachtoffer] houdt dan het rechterachterportier voor zijn zoon open en zijn zoon neemt plaats op de achterbank van de BMW. De schutters [medeverdachte 3] en [verdachte] , die [slachtoffer] van achteren naderen, moeten dit hebben gezien. [medeverdachte 3] lost het eerste schot als hij ongeveer twee meter achter [slachtoffer] staat. [slachtoffer] zakt ineen, het rechterachterportier van de BMW staat dan nog open en zijn zoon bevindt zich in de auto op of bij de achterbank. [medeverdachte 3] vuurt vervolgens een tweede keer in de richting van [slachtoffer] die steeds verder ineen zakt. De zoon bevindt zich dan nog steeds op of bij de achterbank van de BMW in de vuurlijn en het rechterachterportier staat open. [medeverdachte 3] schiet dan nog negen keer gericht op [slachtoffer] terwijl [medeverdachte 3] zich met [verdachte] boven de op de grond ineengezakte [slachtoffer] bevindt.

Er is dus vele malen gericht op [slachtoffer] geschoten die zich nog voor het openstaande autoportier van de BMW bevond terwijl zijn zoon zich in zijn nabijheid en, in ieder geval bij de eerste twee schoten, in zijn verlengde bevond. Eén van de kogels heeft zich via het geopende autoportier, daadwerkelijk eerst dwars door de hoofdsteun van de bijrijdersstoel geboord en is daarna geëindigd in de deur aan de bestuurderszijde. Het is niet aan [medeverdachte 3] en [verdachte] te danken dat de zich in die auto bevindende zoon niet ook door één of meerdere kogels geraakt is, al dan niet door een ricochetschot. De kans dat ook de zoon zou komen te overlijden als een gevolg van het handelen van [medeverdachte 3] en [verdachte] was aanmerkelijk. Door onder de hiervoor beschreven omstandigheden in de richting van [slachtoffer] en daarmee ook in de richting van diens zoon te schieten hebben [medeverdachte 3] en [verdachte] deze kans ook bewust aanvaard. Daarmee is sprake van (voorwaardelijk) opzet op de dood van de zoon van [slachtoffer] .

4.4.10.1 Voorbedachte raad

Ten aanzien van de vraag of sprake is van voorbedachte raad overweegt het hof als volgt.

In verband met het plan om [slachtoffer] te doden hebben [verdachte] en [medeverdachte 3] zich op 12 december 2019 naast het sportcomplex [A] verdekt opgesteld, in afwachting van [slachtoffer] . Vanuit die positie hadden zij zicht op het parkeerterrein, vanaf de hoofdingang van [A] tot aan de BMW. De verdachten hebben kunnen zien dat [slachtoffer] samen met zijn zoon uit [A] kwam, richting zijn auto liep en zijn zoon hielp bij het in de auto stappen. Ondertussen zijn de verdachten in de richting van de auto gerend en hebben zij hun plan verder tenuitvoergelegd. Zij hebben voldoende de gelegenheid gehad om na te denken over de betekenis en de gevolgen van het gebruik van de meegenomen vuurwapens en zij hebben zich daarvan rekenschap kunnen geven. Naar het oordeel van het hof heeft dat plan dan ook mede de mogelijkheid omvat dat de zich ten tijde van de uitvoering van het plan in de nabijheid bevindende zoon dodelijk zou kunnen worden getroffen.

Het hof is dan ook van oordeel dat [verdachte] en [medeverdachte 3] ook ten aanzien van de zoon van [slachtoffer] met voorbedachte raad hebben gehandeld.”

Het hof heeft vastgesteld dat in de ochtend van 12 december 2019 een (tweede) voorverkenning heeft plaatsgevonden op het parkeerterrein bij het sportcomplex [A] en dat daarbij (onder meer) de verdachte en [medeverdachte 3] aanwezig waren. Het hof heeft verder vastgesteld dat de verdachte en [medeverdachte 3] enkele uren daarna opnieuw op voornoemd parkeerterrein zijn afgezet en dat zij zich daar enige tijd verschuild hebben opgehouden op een plek met goed zicht op de hoofdingang van [A] en op de daar inmiddels geparkeerde BMW van [slachtoffer] . Toen [slachtoffer] vervolgens met zijn vijfjarige zoon [benadeelde 4] [A] verliet en zij bij zijn BMW aankwamen, zijn de verdachte en [medeverdachte 3] , beide gewapend, op [slachtoffer] afgerend. [slachtoffer] hielp op dat moment zijn zoon achterin de auto te stappen en stond voor het openstaande autoportier met zijn rug naar de verdachte en [medeverdachte 3] toe.

Uit de vaststellingen van het hof blijkt dat vervolgens ten minste elf maal gericht op [slachtoffer] is geschoten, terwijl [benadeelde 4] zich in zijn nabijheid (op of bij de achterbank van de BMW) en, in ieder geval bij de eerste twee schoten, in zijn verlengde bevond. Eén van de kogels heeft zich daarbij via het nog altijd openstaande achterportier door de hoofdsteun van de bijrijdersstoel geboord en is in de deur aan de bestuurszijde terechtgekomen. Het op deze feiten en omstandigheden gebaseerde oordeel van het hof dat de aanmerkelijke kans bestond dat door dit handelen (ook) [benadeelde 4] zou komen te overlijden en dat deze kans door de verdachte en [medeverdachte 3] daarmee bewust is aanvaard, acht ik bepaald niet onbegrijpelijk.1.Hetzelfde geldt voor het oordeel van het hof dat bij het doden van [slachtoffer] tussen (onder meer) de verdachte en medeverdachte [medeverdachte 3] sprake was van een bewuste en nauwe samenwerking, reeds enkel gelet op de onder 3.5 weergegeven vaststellingen. Dat het niet de verdachte maar [medeverdachte 3] was die de schoten heeft gelost (het wapen van de verdachte leek te weigeren), doet aan de begrijpelijkheid van zijn oordeel over het voorwaardelijk opzet dan ook niet af.

Het is vervolgens de vraag of het hof heeft kunnen oordelen dat de verdachte ten aanzien van [benadeelde 4] met voorbedachte raad heeft gehandeld. Die vraag dient mijns inziens bevestigend te worden beantwoord, gelet op het volgende.

Allereerst merk ik op dat voorbedachte raad niet aan een bepaalde opzetvorm is gebonden, zodat ook voorwaardelijk opzet met voorbedachte raad kan samengaan.2.Die situatie deed zich bijvoorbeeld voor in de zaak die leidde tot het Hoornse taart-arrest.3.De verdachte verzond een taart met daarin dodelijk gif naar het adres van het beoogde doelwit en was ervan op de hoogte dat op dat adres ook diens echtgenote woonde. Daarmee had hij bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat deze echtgenote van de taart zou eten, hetgeen daadwerkelijk gebeurde. De Hoge Raad oordeelde dat het hof uit de vastgestelde feiten en omstandigheden aanwijzingen mocht putten “voor het bewijs, dat – al was des requirants beweegreden tot zijnde daad alleen zijne begeerte om [betrokkene 1] uit den weg te ruimen – toch zijn vooromschreven plan mede omvatte het dooden van die personen, die van de eenmaal bij [betrokkene 1] bezorgde taart, mochten eten en wel in het bijzonder van de verslagene [slachtoffer]”. De veroordeling voor moord op de echtgenote bleef in stand.

Een ander voorbeeld betreft de zaak die leidde tot HR 14 november 2017, ECLI:NL:HR:2017:2852. In die zaak ging het om een verdachte die twee uitvoerders had opgedragen persoon A te vermoorden. De verdachte wist dat bij de daartoe door de uitvoerders geplande ontmoeting met persoon A ook persoon B aanwezig zou zijn. De Hoge Raad overwoog dat het hof niet onbegrijpelijk had geoordeeld dat de kans aanmerkelijk was te achten dat de uitvoerders persoon B niet als getuige wilden van hun moord op persoon A en dat zij daarom ook persoon B zouden vermoorden, welke kans volgens het hof door de verdachte was aanvaard. Ook dat oordeel achtte de Hoge Raad, gelet op de vaststelling van het hof dat de aanleiding van de moordopdracht was gelegen in het kwijtraken van een partij cocaïne, niet onbegrijpelijk.

Ook in HR 4 april 2017, ECLI:NL:HR:2017:581 liet de Hoge Raad de veroordeling voor (poging tot) moord op een tweetal niet beoogde doelwitten in stand. In die zaak was het plan om persoon X te ontvoeren. De verdachte en zijn medeverdachten hadden zich daartoe – met gereedgehouden wapens van zwaar kaliber en beschermende kleding tegen vuurwapengeweld – voor de woonwagen van deze persoon opgesteld, terwijl één van hen de woonwagen probeerde binnen te dringen. Toen dat niet lukte zijn verschillende leden van de groep op lichaamshoogte en van korte afstand – op een tijdstip waarop de bewoners veelal thuis zijn – op de verlichte ramen en de deur van de woonwagen gaan schieten, hetgeen resulteerde in de dood van het zoontje van X en in verwondingen bij zijn partner. De Hoge Raad oordeelde dat het hof uit de genoemde feiten en omstandigheden heeft kunnen afleiden dat de verdachte (voorwaardelijk) opzet had op de dood van deze zoon en partner. Verder overwoog de Hoge Raad dat het hof, mede gelet op de wijze waarop de verdachte en zijn medeverdachten zich bij de woonwagen hadden opgesteld, kennelijk en niet onbegrijpelijk heeft afgeleid dat zij bij de voorbereiding van de actie ook al rekening hadden gehouden met en zich rekenschap hebben gegeven van het gebruik van vuurwapens. Het oordeel van het hof dat de verdachte met voorbedachte raad heeft gehandeld was volgens de Hoge Raad (dan ook) niet onbegrijpelijk. Daarbij nam de Hoge Raad in aanmerking “dat in de overwegingen van het Hof tot uitdrukking is gebracht dat (ook) de verdachte vanaf de gezamenlijke voorbereidingen voldoende tijd en gelegenheid heeft gehad om zich te beraden op het besluit om gebruik te maken van vuurwapens bij de actie op (de bewoner(s) van) de woonwagen en dat geen feiten en omstandigheden aannemelijk zijn geworden waaruit kan volgen dat de verdachte niet in overeenstemming met dat besluit is blijven handelen of anderszins kenbaar van dat genomen besluit afstand heeft genomen.”4.

Ten slotte wijs ik op HR 27 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:984. In die zaak hadden twee schutters in een parkeergarage meerdere malen vanaf korte afstand met een semiautomatisch vuurwapen gericht op een zwarte Mini Cooper geschoten. De bestuurder, het beoogde doelwit (alhoewel later sprake bleek te zijn van een persoonsverwisseling), overleed en zijn partner raakte zwaar gewond. Hun dochter, die zich ook in de auto bevond, bleef ongedeerd. De schutters werden veroordeeld voor (onder meer) poging tot moord op de partner en dochter. In cassatie werd geklaagd dat uit de bewijsvoering niet kon worden afgeleid dat ten aanzien van deze partner en dochter sprake is geweest van voorbedachte raad. Voor de invulling van voorbedachte raad zou, zo begreep AG Hofstee de klacht, het op de koop toenemen van andere slachtoffers dan het slachtoffer waarop het opzet was gericht niet volstaan.5.De Hoge Raad deed het middel af met de aan art. 81 lid 1 RO ontleende motivering.

Uit bovenstaande rechtspraak van de Hoge Raad leid ik af dat wanneer een verdachte overeenkomstig een bepaald vooropgezet plan blijft handelen, terwijl de aanmerkelijke kans bestaat dat bij de uitvoering van dat plan (ook) een niet beoogd doelwit komt te overlijden, de verdachte (ook) ten aanzien van dat niet beoogde doelwit handelt met voorbedachte raad.6.

Zo’n aanmerkelijke kans kan – naast de hiervoor genoemde gevallen – ook bestaan als een liquidatie wordt uitgevoerd op een voor het publiek toegankelijke plaats waar rekening moet worden gehouden met de aanwezigheid van anderen dan alleen het beoogde slachtoffer. Ik wijs in dat verband op HR 14 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AJ1396 en HR 20 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:944. In de eerstgenoemde zaak werd het beoogde doelwit opgewacht bij een snookercentrum, waar hij samen met een ander naar buiten kwam lopen. De Hoge Raad oordeelde dat “'s Hofs klaarblijkelijke oordeel dat verdachtes opzet in elk geval in voorwaardelijke zin ook gericht was op de dood van [slachtoffer 2], niet onbegrijpelijk [is], in aanmerking genomen dat de betrokkenen, die allen gewapend waren, genoemde [slachtoffer 1] bij een voor het publiek toegankelijk snookercentrum hebben opgewacht en dat de verdachte, toen [slachtoffer 1] in gezelschap van een ander, [slachtoffer 2], naar buiten kwam zijn rol is blijven vervullen (…)”.7.

In de zaak die leidde tot het arrest van 20 juni 2023 waren de verdachte en de medeverdachte met een volautomatisch aanvalsgeweer respectievelijk handvuurwapen naar een shishalounge in Amsterdam gegaan om een persoon te liquideren. Toen die persoon niet in de shishalounge aanwezig bleek te zijn en de verdachte vanuit de shishalounge werd beschoten, is hij naar buiten gerend waar hij een andere persoon heeft doodgeschoten en verder in het wilde weg kogels heeft gelost. Twee van die kogels zijn in een passerende tram ingeslagen en hebben daarbij op een haar na de trambestuurster en een inzittende passagier gemist. De verdachte werd veroordeeld voor moord op de doodgeschoten persoon (niet zijnde het doelwit van de liquidatie) en poging moord op de trambestuurster en passagier. Geklaagd werd dat niet uit de bewijsmiddelen kon worden afgeleid dat de verdachte ten aanzien van deze drie personen met voorbedachte raad had gehandeld. Het hof had daartoe overwogen dat het plan om het beoogde slachtoffer te liquideren ook mede de mogelijkheid omvatte dat de zich ten tijde van de uitvoering van het plan in de nabijheid bevindende personen, zoals de inzittenden van een voorbijrijdende tram, dodelijk zouden kunnen worden geraakt. De Hoge Raad deed het middel ook hier af met de aan art. 81 lid 1 RO ontleende motivering.

Ik keer terug naar de onderhavige zaak. Uit de vaststellingen van het hof blijkt dat de verdachte samen met [medeverdachte 3] , op basis van een vooropgezet concreet plan om [slachtoffer] te vermoorden, deze [slachtoffer] bewapend hebben opgewacht bij een voor het publiek toegankelijk sportcentrum. Ten aanzien van dat plan heeft het hof – niet onbegrijpelijk – geoordeeld dat de verdachte en [medeverdachte 3] voldoende de gelegenheid hebben gehad om na te denken over de betekenis en de gevolgen van het gebruik van de meegenomen vuurwapens en dat zij zich daarvan rekenschap hebben kunnen geven. Het hof heeft verder vastgesteld dat toen [slachtoffer] samen met zijn zoontje [benadeelde 4] naar buiten kwam lopen, de verdachte en [medeverdachte 3] hun plan verder ten uitvoer hebben gelegd. Het hierop gebaseerde oordeel van het hof dat de verdachte en [medeverdachte 3] ook ten aanzien van [benadeelde 4] met voorbedachte raad hebben gehandeld, acht ik niet onbegrijpelijk.

Het middel richt zich tegen de niet-ontvankelijkverklaring van de vordering van de benadeelde partij [benadeelde 1] tot vergoeding van affectieschade.

Bij de stukken bevindt zich een formulier ‘Verzoek tot Schadevergoeding’ waarin namens de benadeelde partij – kort gezegd – een bedrag ter hoogte van € 20.000,- wordt gevorderd ter vergoeding van affectieschade. Blijkens het proces-verbaal van de terechtzittingen in eerste aanleg van 21 en 22 juni heeft de advocaat van de benadeelde partij, mr. Van Egmond, aldaar een schriftelijke toelichting op deze vordering overgelegd. Die toelichting houdt onder meer het volgende in:

Voor [benadeelde 1] was [slachtoffer] haar grote liefde. Zij vertelde mij dat zij al samen waren sinds [benadeelde 1] 17 jaar oud was. Zij ging vanuit haar ouderlijk huis bij [slachtoffer] wonen.

[slachtoffer] droeg bij in alle dagelijkse kosten, waaronder de woonlasten. Dat hij zo nu en dan in het buitenland verbleef maakt niet dat er geen sprake was van een liefdesrelatie. Ze zijn zelfs in Marokko getrouwd, aldus [benadeelde 1] .

Het doet haar dan ook verschrikkelijk veel pijn dat er gesteld wordt dat zij niet aanmerking zou moeten komen voor affectieschade, omdat deze relatie niet bewezen zou zijn.

Ook omdat zij zeker weet dat nu juist deze verdachten op de hoogte moeten zijn van de relatie. Zij hebben [slachtoffer] immers geobserveerd en weten dat hij naar huis ging bij en met haar.

Met pijn in het hart zond zij mij enkele foto's die ik uw rechtbank heb doen toekomen.

HR 29 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:1075

Doorslaggevend is volgens de Hoge Raad in het begrip “levensgezel" evenwel de nauwe persoonlijke betrekking van een zekere hechtheid. Het moet gaan om een relatie die qua hechtheid vergelijkbaar is met die tussen echtgenoten of geregistreerde partners. Deze is niet per se met het enkele feit van het samenwonen gegeven en vereist ook niet per se dat betrokkenen met elkaar samenwonen (Kamerstukken II, 2002/03, 28484, nr. 5, p. 5).”

Blijkens datzelfde proces-verbaal heeft mr. Van Egmond aan deze schriftelijke toelichting ter zitting in eerste aanleg mondeling nog het volgende toegevoegd:

“Benadeelde partij [benadeelde 1] maakt aanspraak op vergoeding van affectieschade, omdat zij ten tijde van het tenlastegelegde met het overleden slachtoffer was gehuwd. Zij waren officieel getrouwd voor de Marokkaanse wet. [benadeelde 2] , de zus van het overleden slachtoffer, kan dit bevestigen. Ik hoor dat zij een bevestigend antwoord geeft. Indien nodig is [benadeelde 2] bereid om hierover een getuigenverklaring af te leggen.

Indien de rechtbank daar niet in meegaat kan [benadeelde 1] worden aangemerkt als de levensgezel van het overleden slachtoffer met wie hij duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voerde. Het overleden slachtoffer was weliswaar naar Marokko verhuisd, maar in Nederland verbleef hij bij [benadeelde 1] en vormden zij samen met hun zoontje [benadeelde 4] een gezin.

In het geval dat de rechtbank ook dit standpunt niet volgt, komt [benadeelde 1] op basis van de hardheidsclausule (sub g van het vierde lid van artikel 6.108 van het Burgerlijk Wetboek) in aanmerking voor affectieschade. [benadeelde 1] had in ieder geval een langdurig hechte lange afstandsrelatie met het overleden slachtoffer. Namens benadeelde partij [benadeelde 1] heb ik per e-mail van 20 juni 2022 foto’s verstuurd aan de rechtbank en de verdediging in het kader van de uitoefening van het spreekrecht door [benadeelde 1] . Ook in schriftelijke toelichting ter terechtzitting op de vordering tot schadevergoeding heb ik verwezen naar deze foto’s.”

Blijkens het proces-verbaal van de terechtzittingen in hoger beroep van 15, 18 en 19 januari 2024 en 15 februari 2024 heeft mr. Van Egmond aldaar het volgende naar voren gebracht:

“De benadeelde partij is in eerste aanleg niet-ontvankelijk verklaard in haar vordering tot vergoeding van affectieschade. Dat heeft teweeggebracht dat zij, voor zover dat al kon, nog meer is ingestort. Zij is letterlijk gevlucht voor de realiteit hier en woont nu met [betrokkene 1] in Marokko. Zij vraagt zich af hoe zij kan bewijzen dat zij wel een affectieve relatie met [slachtoffer] had. Uit het dossier blijkt dat de politie het paspoort en kleding van [slachtoffer] bij haar thuis heeft gevonden. Zij waren jeugdliefdes en hebben samen een kind gekregen. Dat zij niet op traditionele wijze met elkaar samenwoonden, betekent niet dat er geen sprake was van een affectieve relatie. Zij is, mede door het feit dat het zo slecht met haar gaat, niet in staat geweest nadere stukken te achterhalen, maar doet wel een dringend beroep op het hof om gebruik te maken van de hoge uitzondering die de wetgever heeft bedacht om affectieschade toe te kennen als geen sprake is van een partnerrelatie.”

Blijkens laatstgenoemd proces-verbaal hebben de raadslieden van de verdachte op de terechtzitting van 19 januari 2024 het woord gevoerd aan de hand van een aldaar overgelegde pleitnota. Die pleitnota houdt ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij [benadeelde 1] het volgende in:

“17.10 Ik verwijs naar het verweer in eerste aanleg en verzoek u de redenering van de rechtbank over te nemen.

(…)

o Artikel 6:108 lid 4 sub b BW stelt als voorwaarde:

■ de levensgezel van de overledene, die ten tijde van de gebeurtenis duurzaam met deze een gemeenschappelijke huishouding voert;

o Hieraan voldoet de benadeelde ook niet. Uit de verklaring van [benadeelde 1] volgt dat zij niet of nauwelijks samenwoonde met [slachtoffer] . Ze hadden problemen met elkaar gehad, [slachtoffer] had lang in Marokko gezeten en ze leefden gescheiden. Hij leefde soms bij haar, maar ook ergens ander.

o De zus van het slachtoffer, [benadeelde 2] verklaart:

■ Goed, hij had niet veel contact met de moeder van zijn kind. Er waren altijd problemen. Hij sliep het vaakst gewoon bij ons thuis en ging vaak naar Marokko. Soms alleen soms met moeder. Ik denk 1 keer in de twee maanden. Soms waren ze wel drie maanden weg. Het verschilde. Er zat geen vast patroon in. Het was vooral met mijn moeder.

■ Zij hadden een knipperlichtrelatie. De weken voor de dood van [slachtoffer] sliep hij bij ons.

o De relatie was, kortom, niet bestendig genoeg of feitelijk voorbij. De vergelijking met een militair of een iemand die op een booreiland werkt gaat om die reden niet op. [slachtoffer] was voor lange tijd in Marokko geweest, maar verbleef na terugkomst in Nederland juist niet bij zijn zoon en zijn moeder.

o Afgelopen maandag hebben we nog foto's gekregen van [slachtoffer] en [benadeelde 1] . Mr. Van Egmond heeft op zitting aangegeven dat dit niet ter onderbouwing van de vordering is. Mocht u daar wel naar kijken is de vraag wanneer de foto's zijn genomen of hieruit nu kan volgen dat er sprake was van een relatie?

o Van de in lid 4 onder g neergelegde hardheidsclausule is ook geen sprake. Dat is mogelijk als sprake is van uitzonderlijke omstandigheden waarbij toch een recht op vergoeding van affectieschade bestaat voor een persoon die niet tot de 'vaste kring' van gerechtigden behoort. Het moet dan gaan om een (andere) persoon die ten tijde van de gebeurtenis in een zodanige nauwe persoonlijke relatie tot de overledene staat, dat uit de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeit dat hij voor de toepassing van lid 3 als naaste wordt aangemerkt. Daarbij is niet de formele maar de feitelijke relatie beslissend. Factoren van belang zijn onder meer de intensiteit, de aard, de duur en de (te verwachten) bestendigheid van de relatie in de toekomst, en de invloed die de gebeurtenis daarop heeft.

mr. Van Egmond heeft dit deel van de vordering in appel nog nader bepleit. Er zijn geen nieuwe stukken overgelegd. De betwiste stelling is dus nog steeds niet onderbouwd. Namens [benadeelde 1] is nog verwezen naar het feit dat de kleding en het paspoort bij haar thuis lag. Het paspoort lag daar inderdaad, maar er lagen ook poststukken van [slachtoffer] met daarop een ander adres. Dit werpt geen ander licht op deze kwestie.”

Het bestreden arrest houdt het volgende in:

“10.2.2 Vordering van de benadeelde partij [benadeelde 1] (moeder van [benadeelde 4] )

De benadeelde partij heeft zich in eerste aanleg in het strafproces gevoegd met een vordering tot schadevergoeding wegens immateriële schade die zij als gevolg van het onder 1 ten laste gelegde feit stelt te hebben geleden. De gestelde immateriële schade betreft een bedrag van € 20.000,00 wegens affectieschade. De vordering is door de rechtbank niet-ontvankelijk verklaard.

(…)

Hoger beroep

De benadeelde partijen hebben zich in hoger beroep opnieuw gevoegd voor het bedrag van de oorspronkelijke vordering. Zij hebben gevorderd de schadevergoeding hoofdelijk toe te wijzen, te vermeerderen met de wettelijke rente en aan de verdachte de schadevergoedingsmaatregel op te leggen. Ook hebben zij verzocht om de gevorderde bedragen als voorschot op de schade toe te wijzen.

(…)

10.5.1.2 [benadeelde 1]

De benadeelde partij [benadeelde 1] heeft onvoldoende onderbouwd dat zij op basis van respectieve ijk sub a, b of g van artikel 6:108 BW aanspraak kan maken op vergoeding van affectieschade.

Affectieschade is op grond van de wet slechts toewijsbaar aan partners, ouders en kinderen. Op basis van het dossier kan niet worden vastgesteld dat de benadeelde partij ten tijde van het tenlastegelegde met het overleden slachtoffer was gehuwd (in formele zin) (sub a). Weliswaar is dit namens de benadeelde partij wel naar voren gebracht, maar de verdediging heeft dit betwist. Een nadere onderbouwing door middel van stukken heeft niet plaatsgevonden.

Nu uit het dossier naar voren komt dat het overleden slachtoffer zijn hoofdverblijf had in Marokko, is ook niet vast komen te staan dat de benadeelde partij als zijn levensgezel kan worden aangemerkt met wie hij duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voerde (sub b).

Op grond van de hardheidsclausule (sub g) kan desalniettemin affectieschade worden toegekend aan een persoon die niet tot de in de wet genoemde kring van gerechtigden behoort. Uit de Memorie van Toelichting blijkt dat deze hardheidsclausule in de wet is opgenomen voor uitzonderlijke gevallen, zoals een langdurige hechte lange afstandsrelatie of broers en zussen die langdurig samenwonen en voor elkaar zorgen. Alhoewel het hof begrijpt dat de benadeelde partij en het overleden slachtoffer als gezamenlijke ouders van hun zoon nauw met elkaar verbonden waren, is dit onvoldoende om een beroep te kunnen doen op de hardheidsclausule. De benadeelde partij heeft, in het licht van de betwisting door de verdediging, onvoldoende onderbouwd dat onder meer de aard, de intensiteit, de duur en de (te verwachten) bestendigheid van haar relatie met het overleden slachtoffer zou rechtvaardigen dat zij aanspraak maakt op vergoeding van affectieschade.

De benadeelde partij zal daarom niet-ontvankelijk worden verklaard in haar vordering. Dit geeft haar de gelegenheid haar vordering nader te onderbouwen en voor te leggen aan de civiele rechter.”

Het middel valt in twee deelklachten uiteen.

De eerste deelklacht komt erop neer dat het hof bij zijn oordeel dat [benadeelde 1] niet als ‘levensgezel’ als bedoeld in art. 6:108 lid 4 sub b BW kan worden aangemerkt ten onrechte heeft volstaan met de overweging dat deze laatste zijn hoofdverblijf in Marokko had. Uit (onder meer) het arrest van de Hoge Raad van 14 september 20218.zou immers volgen dat, om als levensgezel in vorenbedoelde zin te kunnen worden aangemerkt, het niet per se vereist is dat de betrokkenen met elkaar samenwonen.

Art. 6:108 lid 4 sub b, BW luidt als volgt:

“4. De naasten, bedoeld in lid 3, zijn:

(…)

b. de levensgezel van de overledene, die ten tijde van de gebeurtenis duurzaam met deze een gemeenschappelijke huishouding voert;”

Het in het middel genoemde arrest van de Hoge Raad van 14 september 2021 houdt onder meer het volgende in:

“3.2.2

De toelichting bij de nota van wijziging bij het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de wet van 22 december 2005, Stb. 2006, 11 (Wet tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht en de Wegenverkeerswet 1994, in verband met de herijking van een aantal wettelijke strafmaxima) houdt onder meer in:

“Met het begrip «levensgezel» wordt aangesloten bij de algemene aanwijzingen voor de regelgeving (AR 72a), waarin dit begrip is aangewezen voor twee meerderjarigen die, anders dan als elkaars echtgenoot, «met elkaar een nauwe persoonlijke betrekking onderhouden». Het begrip komt momenteel in ongeveer tien andere wetten voor - o.a. het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, de Faillissementswet en de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens -, vaak naast de begrippen echtgenoot en geregistreerde partner.

Bij de beoordeling of sprake is van een «levensgezel» zijn de volgende aspecten van belang:

- of sprake is van een gemeenschappelijke huishouding

- de duur van de gemeenschappelijke huishouding

- of er een relatie van affectieve aard is, en met name

- of betrokkenen kennelijk uitgaan van een nauwe lotsverbondenheid.

Doorslaggevend is in het begrip «levensgezel» evenwel, als gezegd, de nauwe persoonlijke betrekking van een zekere hechtheid. Het moet gaan om een relatie die qua hechtheid vergelijkbaar is met die tussen echtgenoten of geregistreerde partners. Deze is niet per se met het enkele feit van het samenwonen gegeven en vereist ook niet per se dat betrokkenen met elkaar samenwonen.”(Kamerstukken II 2002/03, 28 484, nr. 5, p. 5)

3.3

Het oordeel van het hof dat [slachtoffer] als “levensgezel” in de zin van artikel 304 Sr kan worden aangemerkt is ontoereikend gemotiveerd, omdat de bewijsmiddelen onvoldoende inhouden over de aard en hechtheid van de betrekking tussen de verdachte en de aangeefster.”

De klacht berust op de opvatting dat een ieder die aan de in dit – op art. 304 Sr betrekking hebbende – arrest weergegeven uitleg van het begrip ‘levensgezel’ voldoet, op grond van art. 6:108 lid 4 sub b BW aanspraak maakt op vergoeding van affectieschade. Die opvatting is onjuist. Artikel 6:108 lid 4 sub b BW bevat immers – anders dan art. 304 Sr – het (bijkomende) vereiste dat de betrokkene ten tijde van de gebeurtenis met de overledene duurzaam een gemeenschappelijke huishouding voert.9.

De klacht faalt.

De tweede deelklacht houdt in dat het oordeel van het hof dat de benadeelde partij geen aanspraak maakt op vergoeding van affectieschade op grond van art. 6:108 lid 4 sub g BW, onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd is. Door de benadeelde partij zou immers gesteld en onderbouwd zijn dat zij als een persoon als bedoeld in laatstgenoemd artikel moet worden aangemerkt (de benadeelde partij en [slachtoffer] waren jeugdliefdes, zij hadden samen een kind en bij de benadeelde partij thuis is kleding alsook het paspoort van [slachtoffer] aangetroffen), terwijl van een gemotiveerde betwisting daarvan door de verdediging geen sprake zou zijn.

Art. 6:108 lid 4 sub g BW luidt als volgt:

“4. De naasten, bedoeld in lid 3, zijn:

(…)

g. een andere persoon die ten tijde van de gebeurtenis in een zodanige nauwe persoonlijke relatie tot de overledene staat, dat uit de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeit dat hij voor de toepassing van lid 3 als naaste wordt aangemerkt.”

Volgens de toelichting op de wet gaat het om personen die “onder uitzonderlijke omstandigheden” een recht op vergoeding van affectieschade toekomt. Daartoe dient een “hechte affectieve relatie” te worden aangetoond. De omstandigheden van het geval zijn daarvoor bepalend, waaronder “de intensiteit, de aard en de duur van de relatie”. Het gaat om “sprekende gevallen”. Een “langdurige, hechte LAT-relatie” kan zo’n geval zijn.10.Volgens Lindenbergh is de bedoeling van de wetgever dat deze ‘hardheidsclausule’ niet lichtvaardig gebruikt wordt.11.

De benadeelde partij heeft haar vordering (meer subsidiair) gebaseerd op art. 6:108 lid 4 sub g BW. Daartoe heeft zij gesteld dat sprake was van een langdurige hechte lange afstandsrelatie met [slachtoffer] , daaruit bestaande dat zij weliswaar niet op de traditionele manier samenwoonden, maar wel een affectieve relatie hadden sinds hun jeugd en een gezamenlijk kind hadden. Als hij in Nederland was, verbleef [slachtoffer] bij de benadeelde partij en in haar woning zijn ook persoonlijke eigendommen van [slachtoffer] gevonden.

De verdediging heeft dit – anders dan de steller van het middel meent – gemotiveerd betwist. Die betwisting houdt onder meer in dat i) [benadeelde 1] heeft verklaard dat zij niet of nauwelijks samenwoonde met [slachtoffer] , zij problemen met elkaar hadden gehad, [slachtoffer] een lange tijd in Marokko had gezeten en zij gescheiden leefden, dat ii) de zus van [slachtoffer] heeft verklaard dat de benadeelde partij en [slachtoffer] niet veel contact hadden met elkaar, er altijd problemen waren, zij een knipperlichtrelatie hadden, dat [slachtoffer] het vaakst bij hen thuis was en dat hij ook vaak in Marokko verbleef en dat iii) in de woning van [benadeelde 1] weliswaar kleding en het paspoort van [slachtoffer] is aangetroffen, maar dat dit “geen ander licht op deze kwestie [schijnt]” en dat daar bovendien ook poststukken van [slachtoffer] lagen met daarop een ander adres.12.

Deze betwisting heeft er niet toe geleid dat de stellingen van de benadeelde partij zijn aangevuld of nader zijn onderbouwd. In dat kader is tijdens de terechtzitting in hoger beroep namens de benadeelde partij naar voren gebracht dat [benadeelde 1] “zich af[vraagt] hoe zij kan bewijzen dat zij wel een affectieve relatie met [slachtoffer] had” en dat zij “niet in staat [is] geweest nadere stukken te achterhalen”. Gelet hierop is het oordeel van het hof, erop neerkomende dat, in het licht van de betwisting door de verdediging, in onvoldoende mate is komen vast te staan dat zij voldoet aan de voorwaarden voor vergoeding van affectieschade, niet onbegrijpelijk en toereikend gemotiveerd.

Ook de tweede deelklacht faalt.

Het namens de verdachte ingediende middel faalt. Het namens de benadeelde partij [benadeelde 1] ingediende middel faalt eveneens. Beide middelen kunnen worden afgedaan met de aan art. 81 lid 1 RO ontleende motivering.

Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.

Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

De Procureur-Generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

plv. AG